یادداشت*ارسلان قاسمی
ایران به دلیل تنوع اقلیمی، یکی از مستعدترین کشورها در تولید مواد اولیه کشاورزی است. وجود چهار فصل هم‌زمان در نقاط مختلف کشور، امکان تولید طیف وسیعی از محصولات از جمله غلات، میوه‌ها، سبزیجات، خشکبار و محصولات پروتئینی را فراهم کرده است. این تنوع، پایه‌ای قوی برای توسعه صنایع غذایی محسوب می‌شود.
بر اساس برآوردها، سهم صنایع غذایی از کل صنعت کشور حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد است و این بخش یکی از بزرگ‌ترین زیرمجموعه‌های صنعتی از نظر تعداد واحدهای فعال به‌شمار می‌رود. بیش از ۱۶ هزار واحد صنایع غذایی در کشور فعالیت دارند که بخش قابل‌توجهی از آنها در حوزه‌های فرآوری، بسته‌بندی و نگهداری محصولات کشاورزی مشغول هستند.
از منظر اشتغال نیز این صنعت جایگاه ویژه‌ای دارد. تخمین زده می‌شود که به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم بیش از ۱.۵ میلیون نفر در زنجیره تأمین و تولید صنایع غذایی مشغول به کار هستند. این موضوع نشان می‌دهد که هرگونه اختلال در این بخش، آثار گسترده‌ای بر بازار کار خواهد داشت.
از سوی دیگر، صنایع غذایی یکی از مهم‌ترین بخش‌های صادرات غیرنفتی ایران محسوب می‌شود. در سال‌های اخیر، صادرات محصولات غذایی و کشاورزی بین ۵ تا ۷ میلیارد دلار در نوسان بوده است. محصولاتی مانند پسته، زعفران، خرما، لبنیات، فرآورده‌های آردی و کنسروها از جمله اقلام مهم صادراتی هستند که در بازارهای منطقه‌ای و حتی جهانی جایگاه قابل‌توجهی دارند.
وضعیت تولید، بازار، صادرات و فرآوری سیب درختی در ایران
سیب درختی یکی از مهم‌ترین محصولات باغی ایران است که از نظر تولید، اشتغال، تجارت خارجی و صنایع تبدیلی اهمیت بالایی دارد. مسئله اصلی این محصول در ایران کمبود تولید نیست؛ بلکه ناترازی میان تولید و بازار، ضعف زنجیره سرد، پراکندگی صنایع فرآوری، نوسان صادرات و پایین بودن سهم محصولات با ارزش افزوده بالا است.
تولید سیب ایران در سال‌های مختلف به‌شدت تحت تأثیر بارندگی، سرمازدگی، گرما، خشکسالی، آب قابل دسترس و عملکرد باغ‌ها قرار دارد. بنابراین ارقام تولید سالانه بین منابع مختلف نیز ممکن است تفاوت داشته باشد.
مهم‌ترین مناطق تولید سیب کشور عبارت‌اند از:
نکته مهم: آذربایجان غربی علاوه بر تولید، در سورتینگ، سردخانه، صادرات و فرآوری سیب صنعتی نیز نقش محوری دارد.
۲. وضعیت بازار داخلی
بازار سیب ایران با یک تناقض مهم روبه‌روست:
در سال‌های پربازده، تولید از ظرفیت جذب بازار داخلی و صادرات تازه‌خوری بیشتر می‌شود.
در نتیجه، قیمت سیب در زمان برداشت ممکن است کاهش شدیدی پیدا کند، در حالی که چند ماه بعد همان محصول به دلیل هزینه سردخانه، حمل، ضایعات و کاهش عرضه با قیمت بالاتری به مصرف‌کننده برسد.
این مشکل به‌خصوص در سیب درجه ۲ و ۳ جدی است. گزارش‌های بخش خصوصی در سال‌های گذشته نشان داده‌اند که در برخی سال‌ها حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد محصول قابلیت عرضه مناسب به بازار تازه‌خوری نداشته و ناچار به سمت صنایع تبدیلی رفته است.
مشکلات اصلی بازار
فاصله زیاد قیمت باغدار تا مصرف‌کننده
نقش پررنگ واسطه‌ها
نبود قراردادهای پایدار بین باغدار و صنایع
نوسان شدید قیمت در فصل برداشت
ضعف برندینگ سیب ایرانی
هزینه بالای حمل‌ونقل
کمبود بسته‌بندی صادراتی استاندارد
عدم برنامه‌ریزی برای فروش محصول قبل از برداشت
وابستگی بخشی از صادرات به بازارهای محدود
ضعف اطلاعات بازار و آمار دقیق و به‌هنگام.
صادرات سیب ایران
در شرایطی که اقتصاد ایران با محدودیت‌های ارزی مواجه است، صادرات صنایع غذایی می‌تواند نقش مهمی در تأمین ارز ایفا کند. برخلاف بسیاری از صنایع سنگین، صنایع غذایی نیاز به سرمایه‌گذاری‌های کلان ارزی ندارند و عمدتاً بر پایه منابع داخلی شکل گرفته‌اند.
بازارهای هدف ایران نیز از مزیت‌های مهم این حوزه محسوب می‌شوند. کشورهای همسایه با جمعیتی بالغ بر ۴۰۰ میلیون نفر، فرصت بزرگی برای صادرات محصولات غذایی ایران فراهم کرده‌اند. کشورهایی مانند عراق، افغانستان، کشورهای آسیای میانه و حوزه خلیج فارس، از جمله مقاصد اصلی صادراتی هستند.
با این حال، سهم ایران از بازار جهانی غذا همچنان بسیار پایین است. در حالی که ارزش تجارت جهانی غذا بیش از ۱.۵ تریلیون دلار برآورد می‌شود، سهم ایران کمتر از نیم درصد است. این نشان می‌دهد که ظرفیت‌های صادراتی کشور به‌طور کامل بالفعل نشده‌اند.
سیب ایران از نظر کیفیت و تنوع ارقام، ظرفیت مناسبی برای صادرات دارد؛ اما صادرات آن نوسانی است.
بازارهای سنتی سیب ایران شامل کشورهای منطقه از جمله:
عراق
افغانستان
پاکستان
کشورهای آسیای مرکزی
روسیه
کشورهای حوزه قفقاز
امارات و برخی کشورهای حوزه خلیج فارس هستند.
در سال‌های مختلف، عراق و کشورهای همسایه نقش مهمی در جذب سیب ایران داشته‌اند
مشکلات مهم صادرات
در مقررات تجاری ایران، سیب درختی در کنار برخی محصولات باغی در سازوکارهای مرتبط با صادرات و واردات برخی کالاها نیز مورد توجه قرار گرفته است.
بنابراین سیاست صادرات سیب باید بین دو هدف تعادل ایجاد کند:
حفظ بازار داخلی + حفظ انگیزه صادراتی
صادرات سیب ایران بیشتر به شکل سیب تازه و فله یا با بسته‌بندی با ارزش افزوده محدود انجام می‌شود؛ در حالی که کشورهای رقیب توانسته‌اند بخش بیشتری از ارزش محصول را از طریق:
بسته‌بندی ، برند، توسعه زنجیره سرد، سورتینگ وگریدبندی، تولید آبمیوه و کنسانتره ،پوره و چیپس سیب ،سیب خشک واسانس و پکتین به دست آورند.
چالش های صادرات
نوسان و بی‌ثباتی سیاست صادراتی
مشکلات رفع تعهد ارزی
یکی از مسائل مهم سال‌های اخیر، بازگشت ارز حاصل از صادرات و مقررات ارزی بوده است. این موضوع برای محصولاتی مانند سیب که حاشیه سود صادراتی آنها نسبت به برخی محصولات صنعتی پایین‌تر است، می‌تواند انگیزه صادرکننده را کاهش دهد.
ضعف بسته‌بندی و سورتینگ صادراتی
هزینه بالای حمل‌ونقل
وابستگی زیاد به چند بازار منطقه‌ای
برگشت خوردن محصول یا افت کیفیت در مسیر صادرات
ضعف زنجیره سرد
فروش فله‌ای
سهم پایین فرآوری صنعتی
فرآوری مهم‌ترین حلقه‌ای است که باید در زنجیره سیب ایران توسعه پیدا کند.
سیب را نباید فقط یک محصول تازه‌خوری دید.
در حال حاضر بخش مهمی از سیب صنعتی ایران برای تولید کنسانتره و پوره مصرف می‌شود. برای نمونه، در آذربایجان غربی ظرفیت صنایع پوره و کنسانتره حدود ۱.۲ میلیون تن اعلام شده است.
نبود برند صادراتی قدرتمند
فاصله زیاد قیمت باغدار با قیمت مصرف‌کننده و صادرکننده
آذربایجان غربی بهترین نمونه برای نشان دادن مشکل زنجیره سیب ایران است.
نقاط قوت سیب ایران
تنوع اقلیمی بسیار مناسب ،تولید قابل توجه،وجود باغ‌های تجاری بزرگ،کیفیت مناسب برخی ارقام ،نیروی انسانی متخصص،نزدیکی به بازارهای عراق، روسیه، آسیای مرکزی و قفقاز،وجود سردخانه و صنایع سورتینگ در قطب‌های تولید، امکان توسعه صنایع تبدیلی،امکان تولید محصول ارگانیک و صادراتی،امکان توسعه زنجیره ارزش.
نقاط ضعف
مهم‌ترین ضعف‌های زنجیره
الف ـ تولید
باغ‌های قدیمی، بهره‌وری پایین در بخشی از باغ‌ها،مصرف بالای آب،ضعف مدیریت تغذیه، خسارت سرمازدگی و تگرگ ونوسان کیفیت
ب ـ پس از برداشت
ضایعات،برداشت غیراصولی،سورتینگ ناکافی،بسته‌بندی نامناسب،هزینه بالای سردخانه
ج ـ بازار
واسطه‌گری،نبود قرارداد خرید،نوسان شدید قیمت،ضعف نظام اطلاعات بازار
د ـ صادرات
نوسان مقررات ،مسائل ارزی،هزینه حمل،بسته‌بندی غیررقابتی،وابستگی به چند بازار،
هـ ـ فرآوری
پراکندگی صنایع،عدم دسترسی برخی مناطق تولید به کارخانه،کمبود سرمایه‌گذاری مدرن،تمرکز زیاد بر کنسانتره،پایین بودن سهم محصولات با ارزش افزوده بسیار بالا.
اما «ظرفیت سردخانه» به تنهایی به معنی حل مشکل بازار نیست. اگر صادرات انجام نشود و مصرف داخلی نیز نتواند محصول را جذب کند:سردخانه فقط زمان فروش را به تعویق می‌اندازد.
بنابراین:
سردخانه باید بخشی از «زنجیره فروش» باشد، نه محل نگهداری محصول بدون برنامه فروش.
وضعیت تولید، بازار، صادرات، فرآوری و چالش‌های اصلی سیب در شهرستان سمیرم
جایگاه سیب در اقتصاد سمیرم
سیب مهم‌ترین محصول باغی شهرستان سمیرم در استان اصفهان است و بخش قابل توجهی از اقتصاد کشاورزی منطقه به آن وابسته است.
سمیرم به دلیل ارتفاع زیاد، اقلیم کوهستانی، اختلاف دمای شب و روز و شرایط مناسب اقلیمی، از مناطق مهم تولید سیب کشور محسوب می‌شود. در گزارش‌های جهاد کشاورزی، تولید سالانه شهرستان در سال‌های مختلف حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار تن اعلام شده است.
ارقام اصلی تولید شامل:
رد دلیشز،گلدن دلیشز،گالا،فوجی،سیب گلاب است.
وضعیت تولید سیب سمیرم
برآوردهای منتشرشده در سال‌های مختلف نشان می‌دهد که تولید سیب سمیرم بسته به شرایط آب‌وهوایی، بارندگی، سرمازدگی، تگرگ و وضعیت آب، نوسان قابل توجهی دارد.
در برخی گزارش‌های رسمی و محلی، تولید سالانه ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار تن عنوان شده است.
بنابراین، برای برنامه‌ریزی اقتصادی نباید یک رقم ثابت تولید را مبنا قرار داد؛ بلکه بهتر است تولید را در سه سناریو در نظر گرفت:
مزیت رقابتی سیب سمیرم
سیب سمیرم صرفاً به دلیل حجم تولید اهمیت ندارد؛ بلکه برند و شهرت کیفی آن یک مزیت اقتصادی محسوب می‌شود.
مهم‌ترین مزیت‌ها:
ارتفاع بالا
ارتفاع زیاد منطقه موجب شرایط مناسب برای برخی ارقام سیب می‌شود.
اختلاف دمای شب و روز
این ویژگی در کیفیت، رنگ‌گیری و خصوصیات محصول مؤثر است.
کیفیت حسی
سیب سمیرم به‌ویژه در بازار ایران با ویژگی‌هایی مانند:
طعم،عطر،تردی،رنگ،قابلیت نگهداری،شناخته شده است.
سابقه صادرات
سیب سمیرم سال‌ها در بازار کشورهای منطقه و برخی بازارهای خارجی عرضه شده است.
وضعیت بازار داخلی
بازار داخلی سیب سمیرم با یک تناقض مهم مواجه است:
تولید بالا، ولی قدرت چانه‌زنی پایین باغدار.
در زمان برداشت، حجم زیادی از محصول به بازار وارد می‌شود و باغدار به دلیل فسادپذیری محصول ناچار است آن را سریع بفروشد.در مقابل، واسطه یا دارنده سردخانه می‌تواند محصول را برای ماه‌های بعد نگهداری کند.بنابراین:
قیمت درب باغ ≠ قیمت عمده‌فروشی ≠ قیمت مصرف‌کننده و اختلاف این سه قیمت یکی از مشکلات مهم زنجیره است.
ساختار فعلی بازار در بسیاری از مواردبدین صورت است:
باغدار-خریدار محلی/واسطه – سورتینگ- سردخانه -عمده‌فروش یا صادرکننده-بازار داخلی/خارجی، در این ساختار، باغدار معمولاً کمترین قدرت چانه‌زنی را دارد.
مشکل «سیب صنعتی»
یکی از مهم‌ترین مشکلات سیب سمیرم، تعیین تکلیف محصول درجه ۲ و ۳ و سیب پادرختی است.این محصول معمولاً برای تازه‌خوری مناسب نیست و باید سریع وارد صنایع تبدیلی شود. در سطح کشور، گزارش‌های بخش باغبانی نشان داده‌اند که در بعضی سال‌ها ۲۵ تا ۳۰ درصد تولید سیب قابلیت عرضه مطلوب در بازار تازه‌خوری نداشته است.
صادرات سیب سمیرم
سیب سمیرم ظرفیت صادراتی بسیار خوبی دارد. بازارهای بالقوه و سابقه‌دار آن عبارت‌اند از:
عراق،کشورهای حوزه خلیج فارس،روسیه،کشورهای آسیای مرکزی،پاکستان وکشورهای قفقازوبرخی بازارهای اروپایی
گزارش‌های قدیمی‌تر از صادرات سالانه ده‌ها هزار تن سیب سمیرم به کشورهای حوزه خلیج فارس و اروپا خبر داده‌اند.
اما باید توجه داشت که آمار صادرات اختصاصی «سیب سمیرم» به شکل منظم و سالانه در آمار گمرکی منتشر نمی‌شود؛ زیرا آمار گمرکی عمدتاً بر اساس کد کالا و مبدأ صادراتی ثبت می‌شود، نه نام تجاری «سمیرم».
بنابراین بنظر میرسد مشکل اصلی صادرات سیب سمیرم کمبود مشتری خارجی نیست؛ مشکل اصلی رقابتی‌کردن صادرات و ایجاد صادرات پایدار است. و حل چالش هایی نظیر:
فروش فله‌ای ،بسته‌بندی نامناسب ،نبود برند صادراتی قدرتمند،ضعف زنجیره سرد،هزینه بالای حمل‌ونقل،نوسان نرخ ارز،تغییر مقررات صادراتی،مشکلات بازگشت ارز،واسطه‌گری وعدم قراردادهای بلندمدت با خریداران خارجی وضعف بازاریابی بین‌المللی واستاندارد نبودن یکنواخت محصول.و مهمتر آنکه صادرات بدون سود برای باغدار
صنایع تبدیلی؛ حلقه مفقوده سمیرم
یکی از جدی‌ترین مشکلات سمیرم، ضعف صنایع تبدیلی در مقایسه با حجم تولید است.گزارش‌های محلی نیز بر محدود بودن صنایع تبدیلی سیب در شهرستان تأکید کرده‌اند. این موضوع باعث می‌شود بخش زیادی از محصول به صورت خام از منطقه خارج شود.
در حالی که امکان ایجاد صنایع زیر وجود دارد:
کنسانتره سیب وآبمیوه وپوره سیب، سیب خشک وچیپس سیب ،سرکه سیب،پکتین برای مصارف صنایع غذایی و دارویی، اسانس،تفاله وخوراک دام
چالش‌های تولید سیب سمیرم
الف ـ چالش آب
مهم‌ترین چالش بلندمدت:
کاهش منابع آب و تغییر الگوی بارش است. چرا که سیب محصولی چندساله است و تغییرات آب نمی‌تواند مانند محصولات یک‌ساله به سرعت مدیریت شود.
ب ـ باغ‌های سنتی
بخشی از باغ‌ها از نظر: تراکم،پایه،سن درخت،سیستم آبیاری وهرس،تغذیه باغات نیازمند اصلاح هستند.
ج ـ سرمازدگی و تگرگ
سرمازدگی بهاره و تگرگ می‌تواند کیفیت صادراتی محصول را به‌شدت کاهش دهد.
د ـافزایش هزینه که حاشیه سود باغدار را کاهش می‌دهد.
چالش‌های بازار
مهم‌ترین چالش‌های بازار:
۱. فروش اضطراری هنگام برداشت
۲. قدرت واسطه‌ها
۳. نبود نظام قیمت‌گذاری شفاف
۴. ضعف تشکل‌های بازاریابی
۵. نبود قرارداد خرید پیش از برداشت
۶. نوسان شدید قیمت
۷. اختلاف زیاد قیمت باغدار و مصرف‌کننده
چالش‌های صادرات
بنابراین صادرات سیب سمیرم باید از صادرات سنتی به صادرات حرفه‌ای و برندمحور تبدیل شود.
راهکارهای پیشنهادی برای سیب سمیرم
پیشنهاد اصلی این است که «زنجیره ارزش سیب سمیرم» ایجاد شود.
ساختار پیشنهادی:
باغدار- تعاونی تولیدکنندگان -خرید قراردادی -سورتینگ و درجه‌بندی – کارخانجات فرآوری – بازار داخلی و بین المللی
۱ ایجاد «برند سیب سمیرم»
یکی از مهم‌ترین فرصت‌ها، تبدیل نام جغرافیایی سمیرم به برند تجاری است.
به جای اینکه محصول صرفاً با عنوان: Iranian Apple فروخته شود، باید بتواند در بازارهای هدف با هویت: SIMIRUM APPLE عرضه شود.
برای این کار باید استاندارد مشخصی برای:
رقم،اندازه،رنگ،میزان قند،سلامت محصول،باقیمانده سموم وبسته‌بندی وزنجیره سرد تعریف شود.
نمونه‌های تجاری موجود نیز نشان می‌دهد که امکان عرضه سیب سمیرم با بسته‌بندی صادراتی، سورتینگ و زنجیره سرد وجود دارد.
اولویت‌های سرمایه‌گذاری
اگر قرار باشد برای سمیرم یک برنامه توسعه اقتصادی تهیه شود، اولویت‌ها به نظر من این ترتیب را دارند:
اولویت پروژه
۱ اصلاح و نوسازی باغات
۲ آبیاری نوین
۳ سورتینگ مدرن
۴ بسته‌بندی صادراتی
۵ سردخانه مدرن
۶ کارخانه فرآوری
۷ واحد سیب خشک و چیپس
۸ برند و بازاریابی بین‌المللی
۹ قراردادهای صادراتی بلندمدت
۱۰ ایجاد تشکل/زنجیره یکپارچه
جمع‌بندی نهایی
سیب سمیرم از نظر تولید، کیفیت و شهرت، یک مزیت مهم اقتصادی برای استان اصفهان و کشور است؛ اما بخش مهمی از ارزش بالقوه آن به دلیل ضعف زنجیره پس از تولید از بین می‌رود.
راهکار اساسی: تبدیل سمیرم از «منطقه تولیدکننده سیب» به قطب یکپارچه تولید، سورتینگ، نگهداری، فرآوری و صادرات سیب ایران.
این همان مسیری است که می‌تواند سیب سمیرم را از یک محصول خام کشاورزی به یک برند صادراتی با ارزش افزوده بالا تبدیل کند.
https://iccnews.ir/?p=69204
تهرانی
سلام جناب آقای دکتر قاسمی دست مریزاد خوشحال شدم که پس از وقفه ای کوتاه فرصت فرمودید و دست به قلم شدید و طبق معمول یادداشت معتبر و کاملآ مستند و کارشناسی در مورد وضعیت حال و آینده سيب در کشور ارائه نمودید بسیار استفاده کردیم