ماشاالله عظیمی
عضو هیات رئیسه و دبیر کل اتاق تعاون ایران
مسئله تأمین مالی و روشهای آن در تعاونیها موضوع مهمی تلقی میشود، یکی از روشهای تأمین مالی تعاونیها، تأمین از طریق اعضا است که هنوز در ایران این روش بسیار متداول است، اما امروزه تأمین مالی یک تعاونی چیزی نیست که صرفاً به اعضا واگذار شود، این بدان معنی است که تعاونیها باید راههایی برای تأمین مالی پیدا کنند که محدود به اعضا نباشد. علاوه بر این، روشهای تأمین مالی تعاونیها باید برای سرمایهگذاران غیر عضو که صرفاً خواستار کنترل بر تعاونیها نیستند، نیز جذاب باشد.
توسعه تعاونیها در هر کشوری، همراه با توسعه و تنوع نهادهای مالی و دگردیسی در شیوههای مختلف تأمین مالی آن کشور بوده است. شناسایی کامل، طرق تأمین مالی تعاونیها در هر کشور، بدون توجه به زیرساختها، پایهها و نهادهای مالی امکانپذیر نیست.
امروزه بسیاری از کشورهای پیشرفته براساس رهیافتهای مشارکت توسعه و استفاده از ظرفیتهای منحصربهفرد بخشهای مردمی اقتصاد ازجمله بخش تعاون بهعنوان بخش خصوصی نظاممند و جامعهمحور موفق به راهبری و اجرای بسیاری از پروژههای توسعهای شده و با بسیج توانمندیهای مادی و معنوی جوامع، جلوههای بارزی از مشارکت عمومی-خصوصی را در زمینهها و مقاصد مختلفی همچون ایجاد زیرساختهای فیزیکی تولید و توزیع برق، آب و فاضلاب، خطوط لوله، دفع زباله، مسکن، بیمارستان، ساخت مدرسه، استادیوم، زندان، راهآهن، کنترل آلودگی هوا، خطوط ریلی، سیستمهای مبتنی بر فناوری اطلاعات، ارائه خدمات بهداشتی و اجتماعی رقمزدهاند.
در ایران اجرای طرحهای عمرانی، زیربنایی و توسعهای کشور و نحوه تأمین مالی آنها یکی از دغدغهها و موضوعات مهم موردتوجه تمامی دولتها بوده است. در طول سالیان متمادی نحوه تأمین مالی و اجرای این طرحها صرفاً بر پایه منابع محدود بودجه عمومی و اجرا بر اساس روابط کارفرمایی و پیمانکاری استوار بوده است که عدم تأمین و تخصیص بودجه موجب تأخیرهای چندین ساله در اجرا و بهرهبرداری اين پروژهها شده است. این امر سبب شده، دولتها بهمنظور دستیابی به منابع مالی و همچنین در راستای افزایش کارآمدی اجرای طرحهای زیرساختی از طریق مشارکت بخشهاي غيردولتي اقدام نماید. از طرفی در ابلاغیه سیاست کلی اصل ۴۴ قانون اساسی برافزایش ۲۵ درصدی سهم بخش تعاون تأکید شده است، درحالیکه سازوکارهای کنونی فعالیت تعاونیها به شکل پراکنده، متکثر و ناهمگون ظرفیت ایجاد تحول اساسی و راهگشا برای حضور تعاونیها در این حوزه را کمرنگ کرده است. عمده فعالیت تعاونیها در ترتیبات مشاركت عمومي-خصوصي در عرصه احداث نيروگاههاي برق کوچکمقیاس بوده است كه اين تنها ذرهاي از توانمندي تعاونيهاي كشور با بیش از ۹۲ هزار تعاوني، ۱۵ میلیون نفر عضو، ۱.۸ میلیون نفر شاغل و گردش مالي بالغبر ۱۸ هزار میلیارد تومانی است (مرکز آمار ثبتی تعاون،۱۳۹۴).
استراتژیهای تامین مالی تعاونی ها در جهان:
- تامين مالي سنتي:
- تأمین مالي از طريق بانک و ساير نهادهاي مالي: دريافت مستقيم وام و تأمین مالي از طريق نهادهاي مالي و بانكها.
- سهام اعضا (سرمايه سهام عادي- سهام به ارزش اسمي): هر عضو بر مبناي شرايط عضويت بايد تعداد معيني از سهام را خريداري كند و سهام بر مبناي ارزش اوليه (اسمي) قابل بازخريد است و در بيشتر موارد ارزش اين نوع سهام قابلافزایش نيست. در این روش باید ارزش اسمي، شرايط بازپرداخت و توزيع سود در قانون و اساسنامه شرکت تعيين میشود.
- استقراض از نهادهاي وامدهنده تخصصي: تأمین منابع مالي لازم از یک نهاد وامدهنده که بهطور تخصصي به تعاونيها يا يک صنعت خاص ارائه خدمات میکند.
- تامين مالي حمايتي: اين استراتژي بوسيله تعاونيهايي که بر سرمايه گذاريهاي اعضا با سطوح حمايتي متکي هستند، بکار گرفته مي شود.
- برنامه سرمايه پايه: در اين روش تعاوني تعيين ميکند که هر عضو چه مقدار بايد بر مبناي حجم عمليات يا عملكرد تعاوني در شرکت سرمايهگذاري کند. اعضا ميتوانند در طي زمان و از طريق ذخيره مازاد بازگشتي حمايتي خود به مبناي سرمايه تعیینشده برسند. در قالب اين روش، ارزيابيهاي دورهاي بهمنظور تعيين وضعيت سرمايهگذاري اعضا (اينکه آيا بالاتر يا پایینتر از اين مبنا سرمایهگذاری کردهاند) بايد صورت بگيرد.
در صورت پایینتر بودن اعضا بايستي سرمایهگذاری نمايند و در صورت بالاتر بودن، عضو ميتواند بخشي از سرمايه خود را بازخريد نمايد يا اجازه دهد ساير اعضا آن را خريداري نمايند. زمانی که اعضا به سطح مبنای تعیینشده دست يافتند، تمام يا بخش عمدهاي از پرداختهاي حمايتي خود را بهصورت نقد دريافت ميکنند و در زمانی که اعضا سازمان را ترک مينمايند، تعاوني سهام سرمايهگذاري شده آنها را در چندين مقطع بازخريد میکند. در این روش باید شرايط سرمایهگذاری، بازخريد و نرخ بازگشتي در قانون و يا اساسنامه تعاوني تشريح شده باشد.
- اوراق ظرفيت: اين شيوه اعطاي وام از سوي اعضا به شركت تعاوني بهمنظور افزايش توليد تا سطح ظرفيت كامل است، درواقع نوعي تأمین مالي از اعضا براي استفاده از ظرفيتهاي خالي فصلي است در این روش باید شرايط بازپرداخت، نرخ بهره در قانون یا اساسنامه شرکت تعیینشده باشد.
- صندوق بازنشستگي اعضا: در اين روش تعاوني بخشي از وجوه بازگشتي يا عايدات را به نسبت سطح مبادله يا همكاري اعضا با تعاوني پسانداز ميكند و به تناسب دوره بازنشستگي به آنها پرداخت ميكند. در این روش باید شرايط ذخیرهسازی و نگهداري، نرخ بازگشت و بازخريد در قانون و يا اساسنامه تعاوني تعيين شود.
- تامين مالي مستقيم: اين گروه، استراتژيهايي را شامل مي شود که امکان سرمايه گذاري مستقيم که با ميزان استفاده از خدمات تعاوني مرتبط نيستند را هم براي اعضا و هم افراد غير عضو فراهم مي کند.
- واحدهاي تجهيز سرمايه تعاوني: واحد تجهيز سرمايه تعاوني،يک دارائي شخصي منعطف است که ميتواند بهعنوان سرمايه طراحي شود، يا برخي عناصر يک ابزار وام را داشته باشد و بر اساس شرايط صدور ميتواند در هر کجا در طول پيوستاري از يک سهم ممتاز قابل بازخريد تا يک سند قرضه عادي سازماندهي شود.
- سرمایهگذاری مستقيم: در اين روش اعضا بهطور مستقيم، بهطورمعمول در زمان شکلگيري تعاونی بهمنظور تأمین مالي تعاوني در آن سرمايهگذاري ميکنند. سرمایهگذاری میتواند در قالب خريد سهام عادي يا ممتاز، صدور گواهي عضويت يا ساير گواهيهاي سرمایهگذاری اعضا باشد. در این روش باید شرايط مربوط به ارزش سهام، نحوه بازخريد، نرخ بازگشتي و حق رأی در قانون يا اساسنامه تعاوني تعيين شود.
- سند تعهد: در اين روش اعضا براي يک دوره زماني خاص وجوه مالي خود را به دست تعاوني می-سپارند و تعاوني نيز توافق و تعهد مینماید تا حجم خاصي از سود را پس از طي اين دوره به آنها پرداخت نمايد. در صورت انصراف، هر يک از اعضا مراتب را به اطلاع شرکت میرساند و در صورت تأخیر در اين کار جريمه خواهد شد. در این روش شرايط مربوط به بازپرداخت سود، دوره زماني نگهداري وجوه توسط تعاوني، چگونگي رأیدهی (در صورت وجود)، بايد در قانون يا اساسنامه تعاوني تعيين شود.
- اوراق قرضه محلي اين نوع سهام نوعي اوراق قرضه ميباشد که از طريق اجتماع محلي تأمین مالي ميشود.
- مشارکت عمومی-خصوصی: مشارکت عمومی-خصوصی یا همان [۱]PPP، مدلی برای تأمین مالی پروژههای زیرساختی و زیر بنایی مثل پروژههای سیستمهای ارتباطاتی، فرودگاهها و کارخانههای تولید برق است. شریک بخش عمومی میتواند در سطح ملی، ایالتی یا محلی باشد و شریک خصوصی نیز میتواند یک شرکت کاملاً خصوصی یا کنسرسیومی از شرکتهایی با تخصصهای مختلف باشد.
انواع ppp :
- طراحی- ساخت
- قرارداد اجرا و نگهداری
- طراحی، ساخت، تأمین مالی و اجرا
- ساخت، مالکیت و بهرهبرداری
- ساخت، مالکیت، بهرهبرداری و انتقال مالکیت
- ساخت، اجاره، بهرهبرداری و انتقال مالکیت
- تأمین مالی
راهبردهای تامین مالی در بخش تعاون
یکی از راهبردهای تامین مالی درون تعاونی راهبرد تامین مالی درونزا یا درون تعاونی است که به شرح ذیل می باشد؛
راهبرد اول (درونزا) (راهبرد تامین مالی درونتعاونی)
این راهبرد مبتنی بر حضور و مشارکت دو کنشگر اساسی بخش تعاون، یعنی اتحادیههای تعاونی و شرکتهای تعاونی تخصصی به صورت فردی یا با مشارکت یکدیگر در عرصه پروژههای زیرساختی است. جهتگیری کلی در این راهبرد به این شکل است که سعی میشود بعد از احصاء پروژههای زیرساختی و طبقهبندی آنها، بستر و زمینه روشی، ابزاری و اجرایی ایجاد تعامل بین اتحادیه یا تعاونی تخصصی با دولت، وامدهنده و بیمهگر برای اجرای پروژه فراهم گردد .
