نهضت تعاوني، از منظر مسايل قرني که وارد آن شدهايم، داراي دو جنبه است: يک وجه، نگاهي به داخل دارد و متوجه اين است که چگونه تعاونيها ميتوانند روز به روز کارآمدتر شوند. وجه دوم، انديشمندانه، به بيرون نظر دارد و متوجه اين است که چگونه مردم بيشتري، مزاياي فعاليتهاي تعاوني را در مييابند. اين وجه، ميخواهد تعداد روزافزوني از مردم به خودشان کمک کنند به گونهاي که اين کمک به وابستگي نينجامد. اين وجهي است که خصوصاً در قرن بيست و يکم چشمانداز گستردهاي دارد.
از اين ديدگاه، پنج روند خاص آشکار ميشود:
اول رشد باور نکردني خانواده بشريت است. در شروع قرن بيستم ۲ ميليارد نفر هم روي زمين زندگي نميکردند، در پايان قرن، جمعيت جهان به حدود ۶ ميليارد رسيد، برآورد ميشود اين رقم تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۱۰ ميليارد نفر بالغ شود. تقاضاي مايحتاج اوليه، غذا، مسکن، کار و تسهيلات بهداشتي اين جمعيت فزاينده، خلاقيت بشر را در علوم و فنون محک خواهد زد، فراتر از آن، ما را مجبور خواهد کرد روابط اقتصادي، اجتماعي و سياسي خود را چنان سازمان دهيم که مردم داراي منابعي براي خريد يا توليد دسته جمعي آن چه نياز دارند، باشند.
روند دوم، تراکم نيروي اقتصادي در دستهاي اشخاص بسيار ثروتمند در اکناف جهان است، روندي که مسأله فزاينده و جهاني فقر را زير ذرهبين خواهد برد و اين کار در اکناف جهان صورت خواهد گرفت. ظرفيت افراد، حتي گروهها، جوامع محلي و ملل در جهت تأثير بر تغييرات اقتصادي مؤثر بر آنها، کاهش مييابد، شکاف بين غني و فقير در بسياري از کشورهاي جهان بيشتر ميشود. تودههاي فزاينده مردمي که به نحوي دلخراش در فقر بسر ميبرند، در بسياري از کشورهاي جنوبي، خواستار سهم عادلانهتري از منابع دنيا خواهند شد، کما اين که صفوف فزايندهاي از بينوايان جوامع صنعتي نيز چنين خواهند کرد. به علاوه طبقه متوسط در جوامع صنعتي کوچک ميشود، امنيتي که زماني توسط اتحاديههاي صنفي و کارگري به آنها عرضه ميشد، ديگر مانند گذشته حتمي نيست.
فشار جمعيت، حرکت لجام گسيخته سرمايه و توليد در اکناف جهان، سوء استفاده از علم و فن و اشتياق به توليد بيشتر کالا بدون توجه به عواقب آن، به عنوان سومين روند مهم، بحران در چگونگي رفتار انسانها با محيط زيست خود را به وجود آورده است. تأمين آب پاکيزه، به يک معضل آزاردهنده تبديل ميشود. وخامت لايه ازن، بايد مايه هشدار همه ما باشد. قسمت اعظم غذايي که روزانه در اکناف جهان مصرف ميشود آلوده است. ذخاير ماهي که زماني بيپايان به نظر ميرسيد ديگر ناوگانهاي ماهيگيري را پشتيباني نميکند و الوار که مردم قرنها به آن اتکاء داشتهاند، به اتمام رسيده است.
چهارم، جوامع محلي در اکناف دنيا بيش از پيش با مسائل بغرنج روبرو ميشوند. در شهرهاي جنوبي زاد و ولد زياد و مهاجرت از روستا، منابع گرانبها را ميفرسايد، زاغههاي بزرگ به وجود ميآورد و منجر به کم اشتغالي نسلهاي جوانتر ميشود. شيوههاي توزيع غذا نارساست، و اين در حالي است که نظامهاي بهداشتي، آبرساني، آموزشي و فاضلاب از توان افتادهاند. در بسياري از نقاط صنعتي جهان زير بناهاي شهري ـ مدارس، راهها، انتظامات ـ کاهش مييابد، حال آن که محلات فقيرنشين افزايش مييابد. در بسياري از مکانها جامعه مبتني بر مدارا، نظم و مسؤوليت محلي، زير سؤال است.
بالاخره، مقولههاي پيچيده عدالت اجتماعي وجود دارد که از لحاظ تاريخي تعاونيها سعي کردهاند به آن توجه کنند، امروزه پرداختن به اين موضوع، بيش از پيش ضروري است. يکي از اين مقولهها به موقعيت نابرابر زنان در اکناف جهان مربوط است. در ميان فقرا، زنان به نسبت بيشتري وجود دارند، آنها در بيشتر اقتصادها بيش از سهم خود کار ميکنند، چه مزد آنها پرداخته شود و چه نشود، ظرفيت آنها براي اختيار زندگي غالباً محدود است.
مقوله ديگر به جوانان مربوط ميشود. در بسياري از کشورهاي جنوبي تعداد زيادي از مردان و زنان جواني وجود دارند که در جستجوي کارند و نگران چگونگي اداره زندگي خويش. در بسياري از کشورهاي شمالي فرصت اشتغال کامل و راضيکننده، براي اولين بار پس از نسلها، کاهش مييابد، در نتيجه بسياري از جوانان با آيندههاي تاريک و فرصتهاي محدود روبرو هستند.
نقش تعاونيها در رفع مشکلات
تعاونيها و تعاونگران نميتوانند همه اين معضلات بزرگ را خود به تنهايي حل کنند، ولي ميتوانند در اين مهم سهيم باشند. جزئي از اين کار به انواع رشدي مربوط ميشود که آنها در داخل سازمانهاي خود پيش ميگيرند و جزئي ديگر به شيوههاي اداره امور بر ميگردد. سادهترين طرق کمک، بسط انواع تلاشهايي است که پيش از اين موفق بوده است. مثلاً انواع تعاونيها پيش از اين نقشهاي مهمي در توليد، فرآيند و توزيع موادغذايي ايفا کردهاند. تعاونيهاي کشاورزي در اقصي نقاط جهان عموميت دارند. آنها به طور مؤثر به کشاورزان خدمت کرده و ميکنند و در عين حال مقادير عظيمي کالاهاي درجه يک براي مشتريان خود تأمين ميکنند. آنها پشت و پناه جوامع روستايي مخصوصاً توليدکنندگان کوچک هستند. بسياري از تعاونيهاي کشاورزي نيز در خط مقدم دگرگونيهاي فني و پيشتاز فرآيند و توزيع موادغذايي و کالاهاي مصرفي هستند.
با کاهش موانع دادوستد در جهان، تعاونيهاي کشاورزي با رقابت فزاينده با تعداد انگشتشماري از شرکتهايي مواجه ميشوند که به طور روزافزون بر صنايع کشاورزي ـ غذايي چنگ مياندازند. تعاونيها مجبورند ظرفيت خود را در چنين رقابتي بالا ببرند. اين کار يا با تمرکز بر انواع خاص توليد که در آن سرآمد هستند ممکن است يا با آرايش ظرفيت مالي و توليدي در مقاير بيسابقه.
در مورد شيوه اخير، بايد براي يگانگي با ديگر تعاونيها، اعم از کشاورزي، مصرفي يا مالي، دست به کار شوند و اگر ميخواهند در اين رقابت پايدار بمانند بايد نفوذ خود را در فراسوي مرزها گسترش دهند. برخلاف گذشته، اگر آنها خود را با ارضاء نيازمنديهاي اعضاء از طريق اقدامات محلي مشغول کنند، تنها به جزئي از امکانات بالقوه دست مييابند. سلامت در يک جامعه محلي، خوب است ولي کافي نيست.
از آنجا که عمليات زراعي نوعاً خانوادگي است، تعاونيهاي کشاورزي مخصوصاً به تداوم جوامع روستايي و رشد اقتصادي و ثبات اجتماعي توجه دارند. بنابراين بايستي در ميان آنها رهبراني باشند که در بهبود چگونگي رابطه روستاييان با محيط زيست خود دخالت دارند. اين کار سادهاي نيست، چون تجديدنظر در شيوههايي را ايجاب ميکند که در زندگي کشاورزي، خصوصاً در پنجاه سال اخير، جا افتاده است؛ ولي اين امري است که تعاونيها ميتوانند واقعبينانه بر آن احاطه يابند. شيوههاي ارتباطاتي اعضاء و تعهد آنها نسبت به جوامع روستايي به آنها مزايا و بينشهايي ميدهد که ديگران فاقد آن هستند.
به همين ترتيب، تعاونيهاي صيادي که در اقصي نقاط جهان يافت ميشوند تعهد عميقي نسبت به جوامع محلي خود دارند، به راستي که برخي از آنها وارث قرنها سنن صيد هستند. در حال حاضر آنها به صنعتي مشغولند که روز به روز مهمتر ميشود چون تقاضاي جهاني براي محصولات دريايي مرتب افزايش مييابد؛ اين صنعت، صنعتي است که در آن پيشرفتهاي فني استحصال را به وراي ظرفيت قابل تحمل درياها کشانده و اين امر در همه جاي دنيا اتفاق افتاده است. تعاونيهاي صيادي ميتوانند در جهت منافع اعضاء و جوامع محلي آنها، منادي استفاده صحيح از چيزي باشند که رو به زوال است.
نهضت تعاوني در کل، داراي عناصر بسياري است که ميتواند در صنايع کشاورزي و غذايي به عاملي تعيينکننده تبديل شود. اين نهضت شالوده محکمي در تعاونيهاي توليدي و عمدهفروشي است که داراي ظرفيتهايي در صنايع تبديلي و شبکهاي از تعاوني مصرف در بسياري از کشورهاست، و منابع مالي چشمگيري در داخل بخش بانکداري تعاوني دارد.
نيازها نيز مشخصتر است. با رشد سريع جمعيت جهان، مقولات وابسته به توليد و توزيع غذا و ديگر کالاهاي مصرفي حياتي ميشود. به زودي، با رسيدن جمعيت به مرز ۱۰ ميليارد نفر اين مقولات، جنجاليترين موضوعاتي خواهند بود که در خانواده بشريت مطرح ميشود. چالش براي انواع تعاونيهاي مرتبط با توليد و توزيع غذا، از قدرتي که پيش از اين داشتهاند اهرمي خواهد ساخت تا بتوانند نقش مهمتري اختيار کنند. اين نقش جديد به معناي تلاش مشترک بيشتر و ارتباطات گستردهتر در وراي مرزهاي ملي و منطقهاي همچنين به معني تأمين بيشتر سرمايه خواهد بود.
نقش بالقوه تعاونيهاي مصرف، همانند تهيه غذا و کالاهاي مصرفي، بيش از پيش دشوار ميشود. بسياري از تعاونيهاي مصرف، تطبيق با نظامهاي جديد خردهفروشي را دشوار يافتهاند بسياري از آنها، تجهيز منابع لازم را براي رقابت مؤثر در زمينههاي پر زحمت مييابند که مشخصه آنها: يکپارچگي گسترده فعاليتهاي عمدهفروشي و خردهفروشي، گسترش بازارهاي عظيم عرضه کالا (مراکز خريد)، پرداخت هزينه مبارزات تبليغاتي بيامان و نيز رويارويي با نيروي فزاينده شرکتهاي فرامليتي است.
اما آينده ميتواند نويدبخش باشد. همانطور که مردم جهان صنعتي شروع به صرف نسبت مناسبي از درآمدشان براي غذا در کشورهاي در حال توسعه ميکنند، به دنبال فرصتهايي براي نفوذ بر توزيع غذا و قيمتگذاري توسط سازمانهايي خواهند گشت که به مردم تعلق دارند و ميتوانند بدان اعتماد کنند. اگر تعاونيهاي مصرف بتوانند آن اشتياق را شکل دهند و امکانات فزآينده سازمانهاي ملي، منطقهاي و بينالمللي را در اختيار بگيرند، آن گاه ميتوانند رونق يابند. اگر اعضاء آنها بفهمند چه چيز در ميان است و اگر فروشگاهها محتاطانه اداره شوند، به يقيق موفق خواهند شد.
با افزايش جمعيت جهان، مسأله بسيار دشوار، پيدا کردن مسکن کافي در جوامع محلي است. مسکن تعاوني ميتواند به رفع اين نياز کمک کند. سابقه موفقيت اين امر در بسياري از کشورها از يک قرن هم بيشتر است. ولي قوانين مسکن بايستي چارچوبهاي مناسب را فراهم آورد. در بسياري از کشورهاي در حال توسعه، مسکن تعاوني امکانات فراواني براي تأمين نيازهاي جمعيتهاي رو به رشدي دارد که در اطراف شهرهاي بزرگ حلقه ميزنند.
در سالهاي اخير، شرکتهاي تعاوني مالي، از پوياترين بخشهاي نهضت بينالمللي تعاون، بودهاند. تعاونيهاي مالي به شيوههاي گوناگوني سازمان يافتهاند که بازتاب خاستگاهها، اولويتها، پيوندها و چارچوبهاي قانوني گوناگون باشند، اين تعاونيها از لحاظ اندازه و سطوح پيچيدگي، به نحو چشمگيري متفاوتند. با وجود اين، به عنوان يک گروه از ديگر بانکداري به خاطر ساختارهاي مالکيت و تعهدات خود، متفاوتند. آنها در بسياري کشورها در فعاليتهاي تخصصي همچون تأمين مالي مسکن يا تأمين وام مصرفکننده، موفقيت ويژهاي داشتهاند.
شکي وجود ندارد که آينده بخش بانکداري ميتواند درخشان باشد. بسياري از نظامهاي بانکداري تعاوني از نوآورترين نظامهاي صنعت بانکداري به شمار ميروند. بانکهاي اروپايي خود را به نحو چشمگيري با تغييرات سازگار کردهاند. بانکهاي قديميتر هندوستان، عليرغم تغييراتي که در راه است، همچنان قدرتمندند و دستاوردهاي آنها در بسياري از بخشهاي در حال توسعه جهان به راستي الهامبخش است.
تعاونيهاي کارگري جزء سريعالرشد ديگري از نهضت بينالمللي هستند، دلايلي وجود دارد که بپذيريم رشد آنها در آينده نيز به همين اندازه چشمگير خواهد بود. آنها در ساختارها و فلسفههاي وجودي خود برخي از متقاعدکنندهترين جوابها را به يکي از بزرگترين سؤالات ناشي از صنعتي شدن دارند: چه تضميني وجود دارد که کارگران از منزلتي برخوردار شوند که حق آنهاست، تعاونيهاي توليدي مجموعههاي توليدي عظيمي را با موفقيت اداره کردهاند، همچنين از بنگاههاي کوچک و قابل انعطافتر که در جريان تکامل اقتصاد احتمالاً مهمتر خواهد شد بهرهبرداري کردهاند. در بسياري از موارد همچون موندراگون، نشان دادهاند چگونه کارگران ميتوانند منابع خود را يک کاسه کنند، تا جوامع محلي گسترده مبتني بر کار مفيد و مسؤوليت اجتماعي بنا کنند.
به همين ترتيب، فکر ساده گردهمايي مردم براي تأمين خدمات بهداشتي در سالهاي آتي کارآيي فزايندهاي خواهد داشت. در بسياري از نقاط پر جمعيت جهان، خدمات بهداشتي نارساست؛ رشد جمعيت، فاجعه تصميمات ضعيف ملي و منطقهاي در مورد چگونگي تأمين خدماتي بهداشتي بيشتر خود را نشان خواهد داد و بيهودگي اتکاء عمده خدمات بهداشتي بر درآمد به گونهاي فزاينده، غير قابل قبول خواهد شد.
مراقبتهاي بهداشتي تعاوني با تقسيم منصفانه هزينهها و واگذاري بيشتر مسؤوليت به اعضاء در مورد بهداشتشان، مطمئناً يکي از بهترين بديلهاي موجود خواهد بود. مراقبتهاي بهداشتي تعاوني نيز نوعاً متوجه رويکردهاي طب پيشگيري است و ميتواند به نحوي سامان يابد که مبادله انواع معالجههاي شناخته شده در سطح دنيا را تسهيل کند. کوشش تعاونيها، آيندهاي نويد بخشتر با مزاياي روشنتر در جهان منبسط عرضه ميکند.
در غلبه بر اين چالشها، تعاونيها اگر تضمين کنند که درها به روي زنان باز شود (به عنوان عضو، رهبران تعاوني، کارکنان و مديران)، سود خواهند برد. چنين کاري به علت نيروي اقتصادي که زنان نماينده آن هستند کار خوبي است، حتي اگر کمتر از تعداد آنها و کاري باشد که بايد ضمانت کنند. هر چند، اساسيتر و مهمتر اين که چنين کاري، عدالت در حفظ تعهدات اصلي است که از ابتدا در محافل تعاوني مطرح بوده است.
به همين ترتيب تعاونيها به دلايل اقتصادي و عدالتي مجبورند آگاهانه و دائم به جوانان نزديک شوند. آينده تعاونيها به شيوهاي ساده و در عين حال مهم در دست جوانان است. سنن غني و رنگارنگ نهضت، ظرافتها و فلسفههاي آن لازم است در هر نسل تجديدنظر و اعمال شود. هر قدر جوانان زودتر مشارکت خود را شروع کنند، زودتر در مييابند چگونه نهضت تعاوني بايد با زمانهاي آنها سازگار شود و اين کار به نفع همه است. گفتگوي دو طرفه نسلهاي تعاونگر شرط اساسي براي موفقيت دائم است.
راه پر اميد
نهضت تعاوني، نهضت نويد هميشگي است، هيچ گاه به مرحله کمال نميرسد، هيچ گاه با آن چه به دست آورده است آرام و راضي نميشود. نهضتي است که هميشه بين آن چه فلسفه آن پيشنهاد ميکند و آن چه جهان معاصر نياز دارد تقسيم شده است. شايسته است تعاونگران متعهد و واقعبين، دائماً انتخابهايي را زير نظر داشته باشند که تعاوني آنها بايد انجام دهد تا پاسخگوي نيازهاي اعضاء باشد، تا به هدفهاي دورتر دست يابد، و به اصول تعاوني در فعاليتهاي روزمره خود وفادار باشد.
تعاونگران براي هر تعاوني، از ميان دو زمينه بسيار مرتبط و تا حدودي متمايز، دست به انتخاب ميزنند. اولين انتخاب در مورد عمليات داخلي تعاوني کاربرد دارد. سعي بر اين است که تعاوني کارآمد باشد، نيازهاي اعضاء را برآورد، و با عمل تعاوني همخوان باشد. دومين انتخاب به چگونگي ارتباط تعاوني با بقيه تعاونيهاي دنيا و جامعه محلي خودش بر ميگردد. سعي بر کارآيي روابط با ديگر تعاونيها، توسعه کلي و تعهدات اجتماعي نهضت است. تنها اعضاء تعاونيها هستند که مستقيم يا غير مستقيم توسط رهبران منتخب يا ساختارهاي مديريت ميتوانند درباره چنين مقولات دشواري تصميم بگيرند. در هر صورت تصميمگيري به ندرت آسان خواهد بود و در طول زمان تغيير خواهد کرد.
https://iccnews.ir/?p=22436
