بررسی وضعیت تولید و تجارت انبه در ایران و جهان

یادداشت* ارسلان قاسمی  رئیس مرکز توسعه و تجهیز منابع اتاق تعاون ایران

انبه  با نام علمی Maneiferaنیز مانند انگور یکی از قدیمترین میوه هایی است که مورد استفاده بشر قرار گرفته است. در زبان سانسکریت نام این درخت به آمار Amara یا آم و یا آمبا (معروف بوده است. واژه انبه در زبان فارسی نیز از نام سانسکریت این میوه (آمبا) مشتق گردیده است. از آنجا که هند زادگاه این میوه به حساب می آید در آیین هند آن را غذای خدایان می دانستند و نام این میوه از واژه man – kay گرفته شده که این کلمه هنگام کشف هند غربی توسط پرتقالیان به صورت manga تغییر یافت و بعد از سال ها به نام امروزی شهرت یافته است. طی قرن شانزدهم، دریانوردان پرتقالی انبه را به آفریقا معرفی کردند و پس از آن در دهه ۱۷۰۰، محموله ای از انبه را به برزیل بردند. سال ها طول کشید تا انبه در سراسر قاره آمریکا محبوبیت پیدا کند. این میوه در اوایل قرن نوزدهم به مکزیک و در سال ۱۸۹۰ میلادی به ایالات متحده رسید.

انبه میوه ای گرمسیری و گیاه آن از تیره پسته ایان است. این میوه متعلق به ۶۰۰۰ سال پیش بوده و ۱۰۰۰ نوع مختلف دارد. خاستگاه انبه شبه جزیره هند، پاکستان، بنگلادش و آسیای جنوب شرقی است. در قرن شانزدهم توسط پرتقالی ها به دنیای غرب (قاره آمریکا) برده شد. امروزه در مناطق بسیار گسترده ای از هند، اندونزی، فلوریدا، هاوایی، مکزیک، آفریقای جنوبی، مصر، فلسطین، برزیل، کوبا، فیلیپین، پاکستان، ایران و بسیاری مناطق گرمسیری کشت و به سراسر دنیا صادر می گردد.

کشت انبه در جهان :

درخت انبه از هزاران سال پیش در شبه جزیره هند پرورش داده می شد و بین قرن چهارم و پنجم پیش از میلاد به آسیای شرقی رسید. از سده دهم میلادی، انبه توسط اعراب به شرق آفریقا و سپس به برزیل، کارائیب و مکزیک برده شد. بیشترین تعداد درخت انبه را می توان در شبه جزیره مالایی، بورنئو، سوماترا و بالی مشاهده نمود.

نسبت به همه میوه ها در سراسر جهان، میزان مصرف انبه تازه از سایر میوه ها بیشتر است. ۸۹ کشور تولید کننده انبه هستند. برآوردهای جهانی برای سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد تولید انبه جهان به بیش از ۵۰ میلیون تن خواهد رسید؛ بازاری عظیم که میلیاردها دلار گردش مالی دارد و هر سال نیز بر میزان تقاضای آن افزوده می‌شود. با این حال، آنچه بیش از هر چیز توجه کارشناسان را جلب کرده، فاصله بسیار زیاد بزرگ‌ترین تولیدکننده جهان با سایر رقباست.

آمارها نشان می‌دهد هند با تولید حدود ۲۶.۳ میلیون تن انبه در سال، بیش از نیمی از کل تولید جهان را به خود اختصاص داده است. این یعنی از هر دو انبه‌ای که در جهان برداشت می‌شود، دست‌کم یکی در باغ‌های هند رشد کرده است؛ آماری که جایگاه این کشور را به‌عنوان سلطان بلامنازع بازار جهانی انبه تثبیت کرده است. دلیل این برتری تنها وسعت اراضی کشاورزی نیست. هند از شرایط آب‌وهوایی متنوع، بارندگی مناسب در بسیاری از مناطق و صدها رقم مختلف انبه برخوردار است. میلیون‌ها کشاورز هندی نیز به کشت این محصول مشغول هستند و انبه یکی از مهم‌ترین محصولات باغی این کشور به شمار می‌رود.

پس از هند، اندونزی با تولید حدود ۴.۱ میلیون تن در جایگاه دوم قرار گرفته است. این کشور با توسعه باغ‌های استوایی و افزایش سطح زیر کشت، در سال‌های اخیر رشد قابل توجهی را تجربه کرده است.

چین نیز با حدود ۳.۹ میلیون تن تولید، سومین تولیدکننده بزرگ جهان محسوب می‌شود. افزایش مصرف داخلی، توسعه فناوری‌های کشاورزی و سرمایه‌گذاری در باغداری باعث شده تولید انبه در چین روندی صعودی داشته باشد.

در رتبه چهارم، پاکستان با حدود ۲.۶ میلیون تن قرار دارد. انبه پاکستانی به دلیل کیفیت، عطر و طعم خاص خود، یکی از مهم‌ترین محصولات صادراتی این کشور محسوب می‌شود و هر سال به ده‌ها کشور جهان صادر می‌شود.

برزیل با تولید حدود ۲.۱ میلیون تن، بزرگ‌ترین تولیدکننده انبه در قاره آمریکا است. این کشور سهم قابل توجهی از صادرات انبه به بازارهای اروپا و آمریکای شمالی را در اختیار دارد.

در ادامه فهرست، مکزیک و مالاوی هر کدام با حدود ۱.۷ میلیون تن، تایلند با ۱.۶ میلیون تن، بنگلادش با ۱.۵ میلیون تن و ویتنام با حدود ۱.۴ میلیون تن قرار دارند؛ کشورهایی که اگرچه فاصله زیادی با هند دارند، اما نقش مهمی در تأمین نیاز بازارهای جهانی ایفا می‌کنند.

تغییرات اقلیمی، کمبود منابع آب و افزایش دمای زمین، چالش‌های تازه‌ای را پیش روی تولیدکنندگان قرار داده است. با این حال، پیش‌بینی‌ها حاکی از آن است که تقاضای جهانی برای این میوه همچنان رو به افزایش خواهد بود و رقابت میان کشورهای تولیدکننده در سال‌های آینده بیش از گذشته شدت می‌گیرد.

تجارت انبه:

طبق گزارش منتشر شده از سوی سایت تحقیقی Mordor Intelligence در سال ۲۰۲۵ اندازه بازار جهانی انبه ۵۵.۲۰ میلیارد دلار است و پیش ‌بینی می شود تا سال ۲۰۳۰ به ۶۸.۳۰ میلیارد دلار برسد که نشان‌ دهنده نرخ رشد مرکب سالانه ۴.۴ درصد در طول دوره پیش ‌بینی است.

در حوزه صادرات انبه داده های فائو بیانگر این است که کل صادرات انبه در سال ۲۰۲۴ به ۱.۶۶ میلیارد دلار رسید و مکزیک بزرگترین صادرکننده انبه در جهان یا صادرکننده اصلی انبه در جهان است که کل صادرات آن در سال ۲۰۲۴ به ارزش ۶۰۵ میلیون دلار بوده است که حدود ۳۷ درصد از کل انبه صادراتی است؛ صادرات انبه مکزیک نسبت به سال قبل ۵۰.۹ درصد افزایش یافته است.

این گزارش همچنین نشان می دهد: در مدت نامبرده هلند  به عنوان یکی از  اصلی ترین مرکز واردات، توزیع و صادرات انبه در جهان با رقم زدن صادراتی به ارزش ۴۲۰ میلیون دلار در جایگاه دوم قرار دارد. این کشور دومین کشور بزرگ وارد کننده انبه در جهان است ولی ۸۰ درصد انبه وارداتی را مجدد صادر می کند و مهمترین تامین کننده انبه در کشورهای اتحادیه اروپا بشمار می آید.. پس از آن برزیل با ثبت صادراتی به ارزش ۳۴۵ میلیون دلار سومین کشور صادر کننده است.

این داده های آماری همچنین نشان می دهد: بعد از سه کشور نامبرده کشورهای هند با صادراتی به ارزش ۱۶۰ میلیون دلار، ایالات متحده با ۵۰ میلیون دلار، آلمان با ۴۳ میلیون دلار، پرتغال با ۳۰ میلیون دلار، بورکینافاسو با ۲۵ میلیون دلار، آفریقای جنوبی با ۲۰ میلیون دلار و پاکستان با صادراتی به ارزش ۱۸ میلیون دلار» در رتبه های بعدی قرار دارد.

لازم به ذکر است کشورهای هلند و چین به همراه کشورهای عربی (عربستان و امارات متحده عربی) مهمترین وارد کنندگان این میوه در جهان بشمار می روند. هلند مهمترین وارد کننده انبه برزیل است که حدود ۶۰ هزار تن از مجموع ۱۲۲ هزار تن انبه صادراتی برزیل را وارد می نماید.

پرورش انبه در ایران :

انبه در ایران در سواحل دریای عمان، مناطق راسک، سرباز، قصرقند، نیک شهر، دشتیاری و چابهار در سیستان و بلوچستان و همچنین در استان هرمزگان در شهرستان های میناب، رودان، بندر عباس و حومه آن و جاسک کشت می شود قدمت کشت درخت انبه در استان هرمزگان به بیش از ۳۰۰ سال می رسد، انبه همچنین در استان کرمان در شهرستانهای جیرفت و کهنوج کشت گردیده است. 

به استناد آمار نامه منتشره وزارت جهاد کشاورزی سال ۱۴۰۳ (آخرین آمار رسمی منتشره) سطح زیر کشت انبه در ایران ۲۹۹۵  هکتار با تولید ۳۰۶۰۲ تن بوده و استان های هرمزگان، سیستان و بلوچستان از مناطق مهم کشت آن به شمار می روند. استان هرمزگان با بیشترین سطح زیر کشت معادل ۱۴۵۰ هکتار (۸۶۷ هکتار بارور و ۵۸۳ هکتار نهال) و تولید متوسط ۹۰ تن در هکتار مقام اول و استان سیستان و بلوچستان با سطح زیر کشت معادل ۳۶۰ هکتار (۲۸۰ هکتار بارور و ۸۰ هکتار نهال) و تولید متوسط ۱۷ تن در هکتار مقام دوم و جیرفت نیز با داشتن حدود ۳۰ هکتار در رده بعدی قرار دارد.

چالش های تولید انبه در ایران:

– بیش از ۹۵٪ باغ های انبه در ایران منشأ بذری دارند. به منظور توسعه سطح زیر کشت انبه در ایران نیاز به معرفی و تولید ارقام مرغوب و تجاری است. در بین روش های تکثیر انبه، پیوند متداول ترین روش تکثیر آن می باشد. ولی عدم آگاهی کافی باغداران از نحوه و زمان مناسب پیوند، مهم ترین مشکل در تولید نهال انبه پیوندی است.

– تا کنون در خصوص شناسائی ارقام و توان سازگاری آنها با شاخص های اقلیمی منطقه و همچنین اجرای عملیات به نژادی و به زراعی تحقیقات اصولی و منسجم و اقدامات کاربردی زیادی صورت نگرفته است که علت اصلی آن محرومیت منطقه و کمبود نیروی انسانی علاقمند و متخصص بوده است و مجموعه اطلاعات محدود موجود از منطقه مبتنی بر مشاهدات و بررسی های صحرائی و کاربردی کارشناسان و یا بازدیدهای کوتاه مدت صاحبنظران آگاه از منطقه می باشد.

در حال حاضر با توجه به تعیین سیاست توسعه نباتات گرمسیری در این مناطق و همچنین اجرای طرح های اصولی تأمین آن از قبیل احداث سد پیشین که بالطبع افزایش سطح زیر کشت این محصولات را به همراه خواهد داشت، ضرورت مطالعه و اجرای طرح های تحقیقاتی کابردی اشجار گرمسیری و نیمه گرمسیری متناسب با وضعیت منطقه بیش از پیش احساس می شود.

– واردات بی رویه انبه های پاکستانی، هندی و آسیای شرقی به بازارهای ایران جای انبه مرغوب و با کیفیت تولیدی استان هرمزگان و سیستان و بلوچستان را در بازار تنگ کرده است. بسیاری از علاقمندان به این میوه تابستانه اعتقاد دارند انبه های وارداتی از هند و پاکستان طعم و مزه ندارند در حالی که طعم انبه ایرانی مثال زدنی است.  طبق آمار تجارت جهانی، در سال ۲۰۲۴ عمان، تایلند و هند از تأمین‌کنندگان اصلی انبه برای ایران بوده‌اند.

– بسیاری از کشاورزان مینابی اعتقاد دارند نبود آب مناسب و خشکسالی های سالهای اخیر آسیب جدی را متوجه این محصول گرمسیری کرده است. بالا رفتن EC آب چاه ها، قطع سهمیه آب کشاورزان توسط آب منطقه ای و عدم وجود برنامه حمایتی از این محصول عوامل موثر در کاهش تولید این محصول پر طرفدار می باشد.

در استان هرمزگان میزان تولید سالیانه انبه ۱۶۰۴۷ تن  در سال ۱۴۰۳ بوده است، . در سال ۱۳۹۶ سطح زیر کشت انبه در این استان ۲۸۰۸  هکتار بوده که به دلیل شرایط نوسانات دمایی و کاهش بارندگی، میزان تولید کاهش یافت . عمده کشت انبه در استان هرمزگان به شهرستان های میناب و رودان اختصاص دارد. ۳۰ درصد انبه بصورت نارس برای مصارف خوراکی و تولید ترشی برداشت می شود. در فصل برداشت حدود هزار و ۴۰۰ نفر مشغول به کار می شوند و فصل برداشت این محصول از اواخر فروردین شروع و تا اوایل مرداد ماه ادامه دارد.

دلایل کاهش تولید انبه در ایران :

– برداشت بی رویه آب سبب پائین رفتن سطح ذخایر زیر زمینی می شود. این امر سبب گردیده تا در جنوب کشور میزان شوری آب از ۷۰۰ میکرو به ۱۵۰۰ برسد که پیامد آن تضعیف درختان وخشک شدن آنها است. از اینروست که به باغداران توصیه می شود روی به کاشت درختان مقاوم با کم آبی با گیاهانی با بهره بری با آب بالاتر و همچنین مکانیزه کردن کشت ها و تولید درختان و گیاهان با عملکرد بالاتر بیاورند.

– بالا بودن سن درختان انبه از دیگر دلایل کاهش این محصول است. درخت انبه در سنین پایین محصول دهی خوبی دارد اما وقتی به چهل سالگی می رسد به شدت از ثمر دهی اش کاسته می شود و باید به فکر جایگزین کردن درختان جوان بود.

از دیگر این کاهش عدم حمایت های مالی و در اختیار نداشتن تسهیلات کم بهره و بیمه نبودن محصولاتشان است. هزینه بالای تولید و بسته بندی و عدم سودآوری کافی، بذری بودن انبه در ایران باعث شده تا باغداران زمان طولانی تری را منتظر بمانند تا نهال هایشان به ثمر برسد از دلایل دیگر کاهش تولید این محصول می باشد.

– نبود صنایع تبدیلی در کنار باغات و مزارع تولید نیز یکی دیگر از ادلایل کاهش تولید این میوه مفید است. باید در نظر داشت که انبه از جمله محصولات کشاورزی است که هیچ چیز دور انداختنی ندارد و از آن می توان در صنایع مختلف استفاده نمود و نباید براحتی از اهمیت کشت آن غافل شد.

به طور مثال از انبه نارس بصورت تازه خوری، تهیه ترشی، شوری، مربا، پودر شربت، لواشک و سس استفاده می شود. همچنین این میوه به عنوان طعم دهنده، رنگ دهنده و عطر کاربرد دارد. چوب درخت آن نیز برای ساخت وسایل چوبی، مغز هسته انبه در تهیه صابون و پوست درخت انبه در صنعت چرم سازی کاربرد دارد. از همه مهمتر این میوه در صنایع دارویی نیز کاربرد فراوانی دارد. با این وجود نبود صنایع تبدیلی سبب شده تا سالانه مقدار قابل توجهی از این میوه تبدیل به خوراک دام و یا کود شود. در صورتی که با ایجاد صنایع تبدیلی علاوه بر جلوگیری از هدر رفتن این مواد غذایی با ارزش می توان گامی در جهت توسعه صنایع مختلف و ایجاد اشتغال برداشت.

فرصت‌های توسعه کشت، فرآوری و تجارت انبه در ایران :

– سواحل مَکُران در جنوب استان سیستان و بلوچستان (چابهار، کنارک، دشتیاری، راسک، سرباز، نیک‌شهر و قصرقند) به دلیل آب‌وهوای گرم، رطوبت مناسب و زمستان‌های معتدل، مستعدترین منطقه ایران برای تولید میوه‌های گرمسیری است. این منطقه می‌تواند به قطب کشاورزی گرمسیری و صادرات محصولات باغی کشور تبدیل شود.

مزیت‌های سواحل مکران برای توسعه باغات گرمسیری علی الخصوص  تولید انبه عبارتند از:

– اقلیم گرم و بدون یخبندان

– دسترسی به آب‌های آزاد و بندر چابهار برای صادرات

– امکان تولید محصولات خارج از فصل.

– قابلیت استفاده از آب شیرین‌کن‌های ساحلی برای توسعه کشاورزی.

– زمین‌های مستعد توسعه باغات و صنایع تبدیلی و صنایع فرآوری (آبمیوه، پوره، خشکبار و کنسانتره)و بهبود زنجیره سرد و بسته‌بندی برای صادرات

– ایجاد فرصت‌های سرمایه‌گذاری در این منطقه.

– احداث باغ‌های مدرن انبه، موز، آناناس و پاپایا

– ایجاد نهالستان‌های تخصصی میوه‌های گرمسیری

– احداث صنایع فرآوری مانند آبمیوه، کنسانتره، خشکبار میوه، ترشی و مربا

– بسته‌بندی و صادرات به کشورهای  مختلف از جمله کشورهای حوزه خلیج فارس، آسیای میانه و روسیه

– توسعه زنجیره سرد و لجستیک صادراتی

– استفاده از ارقام مقاوم به خشکی و شوری

جمع‌بندی :

ایران در حال حاضر سهم اندکی در تولید و تجارت جهانی انبه دارد، اما به دلیل شرایط اقلیمی مناسب در جنوب شرق کشور، امکان توسعه این محصول و افزایش صادرات به بازارهای منطقه‌ای وجود دارد. در سطح جهانی نیز تقاضا برای انبه رو به افزایش است و این محصول یکی از مهم‌ترین میوه‌های گرمسیری در تجارت بین‌المللی محسوب می‌شود.

مطمئنا با شناخت بیشتر مردم از خواص و ویتامین های این میوه با ارزش، تقاضای خرید آن افزایش خواهد یافت و با این حرکت بازار فروش آن در داخل کشور رونق خواهد گرفت و صادرات آن نیز می تواند به توسعه کشت این محصول کمک فراوان نماید. با افزایش تقاضای داخلی و خارجی، امید آن می رود که باغداران علاقه بیشتری به کشت آن پیدا کنند بطوری که افزایش تولید انبه می تواند تأثیر بسیار چشمگیری بر روی وضعیت اقتصادی مردم جنوب و شرق کشورمان داشته باشد.