روشهاي ارتقاء آگاهي اعضاي تعاونيها

یادداشت* بهمن عبدالهي

در گزارشي که سالها قبل به مناسبت برگزاري کنفرانس بين‌المللي تربيت و آموزش تعاوني در شهر زوريخ کشور سويس ارائه شد آمده بود: «اگر ممکن بود نهضت تعاوني را از سر گرفت و ناگزير بوديم يکي از دو شق زير را انتخاب کنيم: شروع کار بدون سرمايه ولي با همکاري شرکا و اعضاي مجرب و دانا، يا با سرمايه فراوان ولي با اعضاي بي‌اطلاغ و نادان، با تجربياتي که تا به حال اندوخته‌ايم، بي‌شک شق نخست را انتخاب مي‌کرديم.»

اين سخنان از اين جهت قابل تأمل است که در يک اجتماع تعاوني بين‌المللي بر زبان آورده شده و گوينده آن نماينده تعاوني کشور سوئد بوده است، ‌يعني کشوري که سازمان تعاوني آن نه تنها از نظر وسايل و امکانات مالي، بلکه از لحاظ افکار بلند و اقدامات بزرگ داراي شهرت است. اهميت تربيت و ضرورت ارتقاء آگاهي اعضاي تعاوني را بهتر از اين نمي‌توان توصيف کرد.

آموزش تعاوني فقط براي شرکتهاي تعاوني تازه تأسيس ضرورت ندارد، بلکه براي اعضاي تعاونيهايي که سابقه ممتدي دارند نيز لزوم آموزش غيرقابل انکار است. علاوه بر آن، با توسعه دامنه کار و افزايش تعداد اعضاء و کارکنان شرکت تعاوني، اين آموزش اهميت بيشتري کسب مي‌کند، چرا که بايد کوشيد پيوسته «روحيه تعاوني» محفوظ مانده و احيا شود زيرا اگر عضوي به فعاليت ديگران متکي باشد و خود تلاشي نکند، روحيه تعاوني او دچار رخوت مي‌شود.

همچنين در صورتي که پيشرفت و رونق کار مانع کوشش اعضاء شده و يا بروز مشکلات موجب شود که اعضاي سست عقيده نسبت به شرکت و سرنوشت آن بي‌تفاوت شوند و دست از همکاري و معاضدت بکشند و نيز چنانچه بين ارکان مختلف شرکت تعاوني اختلافاتي بروز کند، در همه اين حالات ممکن است روحيه تعاوني متزلزل شود.

از طرف ديگر، هجوم اعضاي جديد، خالي از مخاطره نيست، زيرا اعضاي جديد به راهي گام مي‌نهند که ديگران برايشان هموار ساخته‌اند و در نتيجه لزومي ندارد آنها هم مانند پيشگامان و اعضاي اوليه تعاوني،‌ فکر خود را به کار اندازند و جسارت و همت به خرج دهند. لذا بايد ديد تازه‌واردان به چه اندازه احساس مسئوليت مي‌کنند و از ايمان تعاوني بهره‌مندند.

از طرف ديگر بايد توجه داشت که آموزش و تربيت تعاون در شرکتهاي تعاوني، اعم از جديدالتأسيس و يا قديمي، تنها در صورتي داراي نتايج پايدار خواهد بود که مستمر و مداوم باشد.

يکي از اصول شرکتهاي تعاوني که از حدود دو قرن پيش محفوظ مانده و هنوز اعتبار خود را حفظ کرده است، اختصاص وجوه معيني از محل سود خالص سالانه شرکتهاي تعاوني براي توسعه آموزش است. غالبا درصد اين وجوه مانند سالهاي اوليه رشد تعاونيها ۵/۲ تا ۳ درصد، و گاهي به تناسب ميزان فروش و معاملات شرکت تعيين مي‌شود. ميزان اين وجوه در بعضي از کشورها نيز رقم متنابهي از درآمد شرکت تعاوني را به خود اختصاص مي‌دهد.

هدف آموزش

هدف آموزش تعاوني در درجه اوّل، رسوخ دادن اين اعتقاد در اعضاء‌ است که سازمان تعاوني تشکيلات بيگانه‌اي نيست که فقط براي خدمت به آنها تأسيس شده باشد، بلکه مؤسسه‌اي است متعلق به خودشان و نتيجه و پيشرفت کار آن، به جد و جهت خود آنها بستگي دارد.

همچنين هدف آموزش اين است که معلوماتي به اعضاء بدهد و احساسات و افکار و استعدادهاي نهفته آنها را برانگيزد تا به صورت يک مؤمن واقعي نهضت تعاوني درآيند، به اين معني که: نه ‌تنها از منافع مشترک خود با ساير اعضاء، بلکه‌از پيوندهاي ‌معنوي و مسئوليت‌هاي مشترک خويش با ديگران نيز آگاه و نيت شرکت در کار و فعاليت مشترک را دارا شوند.

هدف ديگر آموزش تعاوني اين است که اعضاي شرکت تعاوني، خود را عضو يک شرکت کوچک ندانند، بلکه خويشتن را متعلق به نهضتي به شمار آورند که در آن، خدمت به مردم، مقدم بر جنبه بازرگاني و سودجويي است و نهضتي است متکي بر عقايد و طرز تفکر جديد و مبتني بر سازمان نويني است که به موجب آن افراد،‌ روابط انساني تازه‌اي با يکديگر خواهند داشت.

وسايل و روشهاي آموزش

شرکت در فعاليت‌هاي تعاوني

شرکت در فعاليت‌هاي تعاوني، چنانچه از روي فهم صورت گيرد، چه از لحاظ پرورش فکر و چه از نظر تربيت اراده، يک مکتب واقعي آموزشي به شمار مي‌آيد، زيرا از طرفي موجب مي‌شود که اعضاء به تدريج با مقدمات مسايل اقتصادي در حين عمل آشنا شوند و از طرف ديگر، رموز و طرز کار دستگاه تعاوني و اصول برابري و انصاف را که نهضت تعاون بدان مبتني است، فرا گيرند. از سوي ديگر، شرکت در فعاليت‌هاي تعاوني، فرد فرد اعضاء را به کوشش انفرادي و مجموعه آنان را به تلاش دسته‌جمعي و همگاني عادت مي‌دهد.

مقدماتي که منتهي به تشکيل و تأسيس يک شرکت تعاوني مي‌شود، يعني مجمع عمومي مؤسس، خود بهترين موقعيت براي آموزش تعاوني است، زيرا در مجمع مزبور مفاد اساسنامه دقيقاً مورد بحث قرار مي‌گيرد. پس از آن، مجامع عمومي عادي شرکت، بهترين وسيله و شايد براي بسياري از شرکتها تنها وسيله آموختن و به کار بستن اصول تعاوني باشد. لذا بايد کوشش کرد اعضاء به حضور در اين مجامع ترغيب شوند و تسهيلات لازم از نظر انتخاب زمان و مکان تشکيل جلسه براي آنها فراهم شود. از اين رو در مجامع عمومي،‌ به جاي ارائه جدول‌ها و ارقام عريض و طويل که چه بسا ممکن است غيرقابل درک و موجب کسالت خاطر گردد، بهتر است نمودارهاي مصور به اعضاء نشان داده شود. همچنين بايد با ايجاد مباحثه و تبادل آرا، جلسات را زنده و با روح کرد. اين قبيل جلسات را اغلب مي‌توان با نمايش فيلم و اجتماعات خانوادگي و نظاير آن همراه نمود.

از آنجا که فکر تعاون،‌ همانند انديشه دمکراسي، بر اين اساس مبتني است که افراد در فعاليتهاي اجتماعي شرکت داده شوند، يا اين مشارکت را احساس کنند، مؤسسات تعاوني درصدد برآمده‌اند به مناسبت‌هاي مختلف، فعاليت‌هاي گوناگون ايجاد کرده و اعضاء را در آن دخالت داده و شرکت بدهند. به طور مثال: غالباً‌ به تشکيل کميته‌هاي مخصوصي براي تبليغات و يا برپايي مراسم تفريحات سالم و يا امور اجتماعي و خيريه مبادرت مي‌ورزند و ابتکاراتي در اين خصوص به خرج مي‌دهند و از اين طريق اعضاي تعاوني را در فعاليت‌ها مشارکت داده و با آنها تبادل‌نظر مي‌کنند. همچنين مي‌توان از بانوان خانه‌دار عضو شرکت تعاوني انجمني تشکيل داده در امور مربوط به تعاوني از آنها نظرخواهي کرد و به توصيه‌هاي آنان در خصوص ارزش و مرغوبيت کالاها و نحوه بسته‌بندي آنها توجه کرد.

علاوه بر آن،‌ به منظور تقويت همبستگي و ايجاد زمينه همکاري بيشتر بين اعضاء  تعاوني، مي‌توان فرصت‌هايي به وجود آورد تا در خارج از جلسات مجامع عمومي نيز با يکديگر ملاقات کرده و آشنايي بيشتري پيدا کنند. مثلاً مي‌توان، گردش‌هاي دسته‌جمعي و يا مسابقات ورزشي ترتيب داد و يا مراسم جشن به مناسبت‌هاي مذهبي و ملّي برگزار کرد و از اعضاء براي حضور و مشارکت فعال در آنها دعوت کرد.

اهميت سخنراني و انتشارات

در هر شرکت تعاوني لازم است دسته کوچک يا بزرگي از اعضاء‌ باشند که رفتار و کردارشان براي سايرين نمونه قرار گيرد و منشاء الهام واقع شوند، به طوري که ساير اعضاء در مواقع بحراني، براي پيدا کردن راه‌حل و يا اخذ تصميمات مهم، نظر آنان را جويا شوند. غالباً چنين هسته‌اي از اعضا‌ء‌ مجرب و مؤمن در تعاوني‌ها وجود دارد و اين افراد که ممکن است اداره‌کنندگان آينده تعاوني باشند، بايد پيوسته بکوشند معلومات و دانش تعاوني اعضاي تعاوني مربوط را گسترش داده و ارتقاء بخشند.

بدين منظور، غالباً تدابير مختلفي اتخاذ مي‌شود. از آن جمله مي‌توان دروس اختصاصي و يا يک رشته سخنراني يا يک دوره آموزشي در تعطيلات آخر هفته براي استفاده اعضاء ترتيب داد که اشخاص غير عضو و مشتريان تعاوني نيز بتوانند در آن شرکت کنند. بازرسان شرکتهاي تعاوني نيز مي‌توانند در ضمن سال به ويژه مقارن تشکيل مجمع عمومي، سخنراني‌هايي براي ارتقاء آگاهي اعضاء ايراد نموده و آنان را با امور تعاوني بيش از پيش آشنا سازند.

همچنين لازم است اتحاديه‌هاي تعاوني در زمينه انتشار مطبوعات تعاوني فعاليت کرده و نشريات مختلفي به صورت کتاب و يا مجلات ماهانه و يا فصلنامه براي استفاده عموم اعضاي تعاوني منتشر سازند به نحوي که حاوي اطلاعات عمومي درباره مسايل تعاوني باشد. بعضي از اين نشريات نيز ممکن است جنبه تخصصي داشته و مورد استفاده مديران اجرايي و کارکنان شرکتهاي تعاوني قرار گيرد.

موضوع تهيه و توزيع نشريات تعاوني، آن چنان حايز اهميت است که غالباً مورد تأکيد مجامع و نشست‌هاي بين‌المللي تعاون قرار مي‌گيرد و توصيه مي‌شود که علاوه بر ايجاد سرويس اطلاعات تعاوني در اتحاديه‌هاي مربوط، تدريس دروس اختصاصي براي آموزش و تربيت مسئولان و نويسندگان نشريات مزبور در نظر گرفته شود.

گروههاي مطالعاتي

تجربه نشان داده است از ميان تمام وسايلي که براي آموزش بزرگسالان مورد استفاده قرار مي‌گيرد، مؤثرترين و کم‌خرج‌ترين آنها، همان تشکيل گروهها يا انجمن‌هاي کوچک بحث و مطالعه است.

هسته اصلي اين گروهها ممکن است محفل کوچکي باشد که معمولاً قبل از تأسيس هر شرکت تعاوني تشکيل مي‌شود و در آن مسايل مقدماتي مورد بحث قرار مي‌گيرد. اين محفل نبايد از هم بپاشد، بلکه پس از تشکيل شرکت نيز بهتر است به صورت ديگري و به شکل يک گروه مطالعاتي کار خود را دنبال کند.

به طور کلي، دو نوع گروه مطالعاتي متمايز از يکديگر وجود دارد: دسته اوّل عبارتست از گروههايي که در آنها معلومات عمومي درباره تعاونيها و تاريخچه و اقدامات و مشکلات آن به اعضا‌ء تعليم داده مي‌شود. البته نه تنها مشکلاتي که مبتلا به کشور آن گروهها است،‌ بلکه به طور کلي در مورد اين گونه مشکلات در سراسر جهان. هدف و منظور از اين تعليمات آن است که اعتقاد اعضاء به اصول و موازين تعاوني راسخ‌تر شود. بديهي است در اين گروهها ممکن است موضوعات مربوط به علم اقتصاد و مسايل اجتماعي و تدبير منزل و نظاير آن مورد بحث و مطالعه قرار گيرد.

دسته دوم عبارتند از: گروههاي مطالعه و فعاليت که جنبه علمي بيشتري دارند و مسايل روزمره تعاوني را مورد بحث و انتقاد قرار مي‌دهند. به طور مثال در اين گروهها، احتياجات تازه و جستجوي طرق رفع آنها و يا ايجاد قسمتهاي جديد در شرکت تعاوني مورد بحث و شور قرار مي‌گيرد و هيأت‌مديره تعاوني مي‌تواند تحقيق درباره بعضي مسايل نظير سطح مصرف خانواده‌ها و يا فروش اقساطي کالا و امثال آن را به آنها واگذار کند به طوري که حتي مي‌توان گروههاي مزبور را به منزله رابطي بين اعضاء از يک طرف، و مديران شرکت از سوي ديگر، تلقي کرد.

چنانچه اين گروهها فقط به وظيفه مشورتي خود اکتفا کنند و از دخالت در   کارهايي که در صلاحيت قسمت اجرايي و مديريت تعاوني است اجتناب کنند، وجود و همکاري آنها چه براي شرکتهاي تازه کار و چه براي تعاونيهاي قديمي، اعم از گروههاي مطالعه‌اي که به مطالعات نظري مي‌پردازند و گروههايي که فعاليت و مطالعه را با هم توأم مي‌سازند، مکتب شايسته‌اي براي تربيت و انتخاب مديران و مبلغان و سازمان‌دهندگان آينده تعاوني به شمار مي‌روند.

علاوه بر اين، شرکت در اين گروهها نبايد محدود به اعضاء باشد، بلکه لازم است مسئولان، مجريان و شاغلان مشاغل حساس تعاونيها نيز در آن حضور يابند.