بی تردید نقش بخش تعاون به عنوان بخش مردمی اقتصاد کشور با رویکرد اقتصاد مقاومتی می تواند نقش بی بدیلی در تحقق شعار سال داشته باشد. رشد اقتصادي، فقرزدايي، اشتغال مولد، يكپارچگي اجتماعي، تقويت كارآفريني و مديريت، تمركز سرمايههاي كوچك در قالب سرمايههاي متوسط و كلان بطور خلاصه، تعاونيها از لحاظ اقتصادي به عدالت و از بعد سياسي به آزادي و از حيث فرهنگي به ارزشهاي اخلاقي و انضباط داوطلبانه اجتماعي توجه داشته و به عنوان يكي از جديترين راههاي توسعه پايدار در برنامههاي توسعه كشور قرار دارد.
«الزامات و بایسته ها »
سال ۱۳۹۸ در تداوم شعارهای اقتصادی سالهای اخیر و اهمیت رفع مشکلات اقتصادی کشور و مردم در زمینه های اقتصادی به نام سال «رونق اقتصادی» نام گذاري شد. بی تردید نقش بخش تعاون به عنوان بخش مردمی اقتصاد کشور با رویکرد اقتصاد مقاومتی می تواند نقش بی بدیلی در تحقق شعار سال داشته باشد. رشد اقتصادي، فقرزدايي، اشتغال مولد، يكپارچگي اجتماعي، تقويت كارآفريني و مديريت، تمركز سرمايههاي كوچك در قالب سرمايههاي متوسط و كلان بطور خلاصه، تعاونيها از لحاظ اقتصادي به عدالت و از بعد سياسي به آزادي و از حيث فرهنگي به ارزشهاي اخلاقي و انضباط داوطلبانه اجتماعي توجه داشته و به عنوان يكي از جديترين راههاي توسعه پايدار در برنامههاي توسعه كشور قرار دارد. نقش تعاونيها در اقتصاد خرد و متوسط در صورتي كه نگاه ويژهاي به تقويت و افزايش بهرهوري در آنها صورت پذيرد افزايش خواهد يافت و آمادگي ورود و حضور در عرصه فعاليتهاي اقتصادي كلان براي آنها فراهم خواهد شد. كاهش تصديگري دولتي و اجراي دقيق محورهاي فصول مختلف قانون سياستهاي اجرايي اصل ۴۴ بويژه فصل سوم آن كه مربوط به توسعه بخش تعاون بوده ميتواند از جمله تمهيدات براي نقش آفرینی در تحقق شعار سال توسط اين تشكلها لحاظ کرد.
رویکردهای اساسی برای رونق تولید در بخش تعاون:
در یک بررسی کلی افزايش توليد ملي و اشتغال مولد در بخش تعاون به۶ رويكرد اصلي حمايت از اشتغال و سرمايهگذاري در تعاونيهاي توليدي، كمك به ايجاد زير ساختهاي لازم در تعاونيهاي توليدي جهت مواجهه با هدفمندي يارانه ها، حمايت از ارتقاء كيفيت و بهره وري در تعاونيها، تقويت بازار و توسعه فضاي كسب و كار، افزايش توان توليدي تعاونيها و فرهنگ سازي مصرف كالاي ايراني در بخش تعاون و به منظور اجراي منويات مقام معظم رهبري جهت تحقق شعار اقتصادی”رونق تولید” نیازمند است.
برنامه ریزی و اجرای فعالیتهای عملیاتی سازی این رویکردها تعاونی ها را قادر به نقش آفرینی موثرتر در توليد محصولات اساسي پروتئيني، صنايع كوچك و متوسط، صنايع تكميلي و تبديلي بخش كشاورزي، نوسازي و توسعه باغات، اصلاحخاك و نباتات، معادن و صنايع معدني می کنند.
۱) اهداف و ویژگیهای تعاونیهای تولیدی:
به استناد ماده ۲۶ قانون بخش تعاون اقتصاد جمهوري اسلامي و تبصره ذيل آن تعاونيهاي توليد شامل تعاونيهايي است كه در امور مربوط به كشاورزي، دامداري، دامپروري، پرورش و صيد ماهي، شيلات، صنعت و معدن، عمران شهري و روستائي و عشايري و ساير اينها فعاليت ميکنند و در كليه اولويتها و حمايتها مربوط به تعاونيها حق تقدم دارد.
حدود ۴۸ درصد از كل تعاونيهاي كشور در بخش تعاونيهاي توليدي فعاليت مي کنند. همچنين ۳۷.۴ درصد از فرصت شغلي ايجاد شده توسط تعاونيهاي توليدي است.
تعاونيهاي توليدي قریب به نيمي از ظرفيت موجود تعاونيهاي كشور را تحت پوشش قرار داده است که وجود چنين پتانسيل و جايگاهي قطعاً ميتواند از محورهاي اصلي توسعه بخش اقتصادي مردم محور تعاون باشد. تعاونيهاي توليدي با توجه به تنوع گرايشها و زمينههاي فعاليت داراي ويژگيهاي ارزندهاي نسبت به ساير تشكلهاي تعاوني بوده است كه علاوه بر تأمين مايحتاج بخشهاي مختلف صنعتي، كشاورزي و خدماتي به جهت كمك به توسعه اهداف اقتصادي و مالي نقش ويژهاي در ايجاد فرصتهاي شغلي و كارآفريني در سطح كشور دارا است، ماهيت تشكيل اين تعاونيها به دليل اشتغالزا بودن آنها است. با توجه به هدف كلي تعاونيها كه تأمين كننده نياز اصلي اعضاء است در تعاونيهاي توليدي نياز اصلي اعضاء ايجاد اشتغال و در عين حال استفاده از سود ناشي از سرمايه است. از اهداف ديگر آن ميتوان به ارتقاء كيفيت، دستيابي به توليد، مشاركت در توليد ناخالص داخلي، صادرات، مشاركت اعضاء در مديريت بنگاههاي اقتصادي اشاره کرد.
تعاونيهاي توليدي با تشكيل اتحاديههاي توليدي، نهادهاي گستردهاي هستند كه به عنوان چتر حمايتي براي تحقق اهداف و برنامههاي بلند مدت و كلان و سياستگذاريهاي مختلف در عرصه توليد شكل گرفتهاند. تعاونيهاي توليدي در بسترسازي براي تسريع در رشد اقتصادي كشور از طريق تجميع سرمايههاي كوچك در فعاليتهاي مختلف توليدي پر بازده از جمله توليد محصولات اساسي و مايحتاج مصرفي سبد خانوار و صنايع تبديلي و تكميلي، نوسازي و توسعه بخش كشاورزي و توسعه صنايع كوچك از طريق حضور فعال و مشترك در ايجاد شهركهاي صنعتي ميتوانند نقش مؤثري داشته باشند.
۲) وضعیت تعاونیهای تولیدی کشور از منظر آمار
الف ) تعداد تعاونیهای تولیدی
از مجموع تعاونی های به ثبت رسیده در کشورتعداد ۹۱۱۰۲ تشکل با فعالیت در ۳۴ گرایش تولیدی؛ سهمی معادل ۴۸ درصد از کل تعاونیهای کشور را دارا هستند و از ۱۰۹۲ اتحادیه تعاوني ثبت شده در كشور ۴۱۹ اتحادیه تعاونیهای تولیدی بوده که بيش از ۳۸ درصد از کل اتحادیه ها را شامل می شود. تعاونیهای تولیدی از نظر تنوع فعالیت در شش گروه اصلی و ۳۴ گرایش (شامل کشاورزی در ۱۷ گرایش؛ صنعت در ۸ گرایش؛ معدن در ۳ گرایش؛ فرش دستباف در ۲ گرایش، عمران و ساختمان در ۲ گرایش و تامین نیاز تولید کنندگان در۲ گرایش) فعالیت می کنند.
به لحاظ فراوانی فعالیت از مجموع ۹۱۱۰۲ تعاونی و اتحادیه تولیدی بيش از ۴۷.۳ در صد در بخش کشاورزی (۴۳۰۸۸ اتحادیه و تعاونی)؛ بيش از ۳۷.۳ درصد در بخش صنعت (۳۴۰۲۱ اتحادیه و تعاونی)، حدود ۴.۴ درصد در بخش تامین نیاز تولید کنندگان (۳۹۸۹ اتحادیه و تعاونی)، حدود ۴.۶ درصد در بخش عمران و ساختمان(۴۱۹۲ اتحادیه و تعاونی)؛ ۳.۵ در صد در بخش فرش دستباف ( ۳۲۲۴ اتحادیه و تعاونی) و حدود ۲.۸ درصد در بخش معدن (۲۵۸۸ اتحادیه و تعاونی) فعالیت دارند. شایان ذکر است تعاونیهای کشاورزی و صنعتی مجموعاً بيش از ۴۰.۷ درصد کل تعاونیهای موجود کشور را تشکیل می دهند.
ب) اشتغال در تعاونیهای تولیدی
از مجموع ۲.۵ میلیون فرصت شغلی ايجاد شده توسط شركتهاي تعاوني، بيش از ۹۴۷ هزار نفر معادل ۳۷.۴ درصد از مجموع توسط اتحادیه و تعاونیهای تولیدی بصورت مولد و پایدار ایجاد شده است تعاونيهاي توليدي با تجميع واحدها سرمايههاي اندك براي تجهيز واحدهاي كارگاههاي توليدي تشكيل ميشود كه بر همين اساس از لحاظ سرمايه توانستهاند از مجموع ۱۳۲۷۹۲.۴ ميليارد ريال سرمايه ثبتي مبلغ ۱۸۲۱۷.۴ ميليارد ريال حدود ۱۳.۷درصد را به خود اختصاص دهند.
ج) وضعیت فعالیت تعاونیهای تولیدی
سهم برخي از توليدات تعاونيهاي توليدي محصولات كشاورزي، صنعتي و معدني كشور عبارتند از:
۲۵درصد توليد گوشت قرمز ۲۵درصد توليد گوشت سفيد
۹درصد توليد تخم مرغ ۲/۱۵درصد توليد شيرپاستوريزه
۱/۱۴درصد ماست پاستوريزه ۷/۳۵درصد كشك پاستوريزه
۳/۱۱درصد بسته بندي سويا ۴/۱۳درصد عمل آوري و بسته بندي ميگو
۸/۳۳درصد ميوه جات خشك ۱/۹درصد درجه بندي و بسته بندي خرما
۸/۲۰درصد توليد پودر ماهي ۷۰درصد توليد ميگوي پرورشي
۱۹درصد توليد محصولات باغي ۲۸درصد توليد سنگ مرمريت
۴۵درصد استخراج سنگ گچ ۲۶درصد استخراج سنگ تراورتن
۱/۱۰درصد توليد انواع پروفيل آهني و فولادي ۲۱درصد استخراج سنگ نمك و نمك آبي
۱۶درصد استخراج سيليس ۱۳درصد استخراج كائولن
۸/۱۲درصد توليد قند كلوخ و كله از نيشكر ۶/۹درصد انواع شكلات
۴/۱۳درصدخوراك آماده طيور و غيره ۲/۲۲درصدخوراك آماده آبزيان
۷/۲۱درصد مكملهاي غذائي آبزيان ۵/۱۵درصد خوراك آماده دام
۳/۱۵درصد بسته بندي خوراك دام، طيور و آبزيان ۸/۲۸درصد آرد گندم سفيد
۸/۲۷درصد كيك لقمه اي ۵/۱۴درصد انواع محصولات خبازي(نان ماشيني)
۲/۲۲درصد برنج كوبي ۳/۳۳درصد قطعه بندي مرغ
۵/۲۵درصد سوسيس و كالباس از گوشت گاو يا گوساله
۳)ظرفيت ها و توانمنديها و مزاياي نسبي ساماندهي واحدهاي تولیدی درقالب تعاوني
با توجه به ابلاغ قانون اجراي سياستهاي كلي نظام در اصل ۴۴ قانون اساسي و مزاياي مشخص شده براي تعاونيها در بخش تعاون همچنين تصويب نامه شماره ۲۳۶۰۹/ت ۴۶۱۱۶ ه مورخ ۸/۲/۹۲ هيات وزيران در خصوص ابلاغ سند توسعه بخش تعاون، مهمترين مزايا و محاسن ساماندهي واحدهاي تولیدی در قالب تشكلهاي تعاوني مي توان به موارد ذيل اشاره کردد:
وجود يك دستگاه دولتي مدافع بخش تعاون و تعاونيها در مراجعه مختلف دولتي در سطح ملي و بينالمللي.
امكان تجميع واحدهاي همگن (اعم از خصوصي و تعاوني) در قالب تعاونيهاي تأمين نياز توليدكنندگان جهت رفع نيازهاي صنفي و مشترك و انجام فعاليتهاي اقتصادي مورد نياز آنها.
امكان ايجاد جاذبههاي سرمايهگذاري منطقهاي و تجميع سرمايههاي كوچك محلي جهت ايجاد واحدهاي بزرگ تولیدی با توجه به ظرفيتها و پتانسيلهاي هر منطقه و توزيع ثروت به صورت عادلانه در بين اقشار ساكن مناطق مستعد توسط تعاونيها (همگامي با طرحهاي مورد نظر آمايش و عدالت محور كشور).
امكان استفاده از مزاياي در نظرگرفته شده براي توسعه بخش تعاون در فصل سوم قانون اجراء اصل۴۴ قانون اساسي و سند توسعه بخش تعاون همچون:
– افزايش ۲۰ درصدي مشوقهاي دولتي نسبت به ساير بخشهاي غير دولتي براي بخش تعاون.
– امكان استفاده از كمكهاي بلاعوض و پرداخت قرض الحسنه براي تامين بخشي از سهم آورده اعضاء جزء سه دهك اول درآمدي جامعه.
– تخفيف حق بيمه ۲۰ درصدي سهم كارفرما براي اعضا شاغل در هر تعاوني.
– امكان استفاده از منابع در نظر گرفته شده در رديف بودجه اي شكل گيري و توانمندسازي تعاونيها براي مواردي مانند ارائه مشاوره كمك به ارتقاي بهره وري آموزش كارآفريني مهارت كارآموزي و پرداخت يارانه سود تسهيلات بانكي.
– تخفيف ۲۵ درصدي ماليات ابرازي تعاونيها.
– امكان تشكيل تعاونيهاي فراگير ملي و منطقه اي و سهامي عام در بخش تولید.
– وجود مواد ۱۷ و ۱۸ و ۱۹ قانون بخش تعاون و مواد ۹ و۱۰و۱۱و۱۲و ۲۹ قانون اجراي سياستهاي اصل ۴۴ قانون اساسي جهت اعطاي كمكهاي دولتي و تسهيلات به شركتهاي تعاوني تولیدی و اولویت قانونی آنها در اعطای این کمکها و حمایتها.
– كنترل بازارهاي منطقه اي محصولات توسط تعاونيهاي تامين نياز توليد كنندگان .
– امكان تشكيل اتحاديه هاي تخصصي در گرايشهاي مختلف تولیدی و نقش غير مستقيم در سياستگذاري كلان دولت با توجه به ارتقاء جايگاه اتاقهاي تعاون در مراجع تصميم گيري دولتي.
– امكان استفاده از آموزشهاي رايگان مورد نياز براي اعضا و مديران تعاونيها.
راهبردهای حمایت از تولیدات داخلی با هدف توسعه تعاونیهای تولیدی برای اشتغال پایدار
راهبرد شماره (۱)
«حمایت از اشتغال و سرمایهگذاری در تعاونیهای تولیدی»
اهداف راهبرد:
این راهبرد با هدف توسعه وتسهیل سرمایه گذاری و اعمال حمایتهای قانونی و افزایش جذب منابع مالی به بخش تعاونیهای تولیدی در محورهای ذیل تدوین شده است:
تامين تسهيلات ارزي و ريالي مورد نياز تعاونيها.
ساماندهی متقاضیان اشتغال در بخش کشاورزی.
حمایت از صادرات تعاونیها.
تلاش در جهت تحقق اهداف کمی تعیین شده در برنامه پنجم توسعه و جهش صادراتی مستمر.
ارتقاء سطح رقابتپذیری کالاها و خدمات صادراتی.
دستیابی به بنگاههای تولیدی صادراتی در سطوح کلاس جهانی.
ماندگاری و حفظ سهم در بازارها و دستیابی به تنوع بازارهای صادراتی.
کاهش ریسک سیستم جامع تبلیغاتی.
طراحی و اجرای سیستم جامع تبلیغاتی.
حمایت از طرحهای تحقیقاتی و امور آموزشی در جهت توسعه صادرات.
تقویت ضریب نفوذ IT و تکنولوژی اطلاعات و تجارت الکترونیک در تعاونیها.
کمک به حضور تعاونیهای تولیدی و خدماتی در نمایشگاههای خارج از کشور.
واگذاری شرکتهای سرمایهگذاری شستا به تعاونیهای توانمند توليدي.
حمایت از حضور تعاونیهای تولیدی در صنایع نوین و پیشرفته.
ایجاد شهرکهای تخصصی تعاون( خوشههای صنعتی، مجتمعهاي کشت و صنعت).
تدوین و ارائه بسته حمایتی مشوقهای قانونی (بيمه، ماليات و…).
حمایت از تعاونیهای مشاغل خانگی.
راهبرد شماره(۲)
« کمک به ایجاد زیرساختهای لازم در تعاونیهای تولیدی جهت مواجهه با هدفمندی یارانهها»
هدف:
افزایش کارایی نظام اقتصادی از طریق آزادسازی قیمتها.
کاهش فساد، رانت و اتلاف منابع ناشی از یارانه های غیرهدفمند.
اصلاح ساختاردرآمدی بنگاه های تولید کننده انرژی و تغییر نظام توجیه فنی- اقتصادی طرح های تولید انرژی .
اصلاح ساختار تولید در راستای به کارگیری فناوری با شدت انرژی پایین.
افزایش احتمال اقتصادی شدن پروژه های تامین انرژی از منابع تجدید پذیر.
مصرف بهینه انرژی و کاهش قاچاق .
کاهش مخارج عمومی و رفع عدم تعادل بودجه ای .
کاهش شکاف مصرف انرژی بین گروه های درآمدی.
بهبود شاخص های زیست محیطی به دلیل صرفه جویی در مصرف انرژی های فسیلی.
افزایش توان صادراتی کشور به دلیل کنترل رشد مصرف داخلی .
بهبود شفافیت مالی دولت و شرکت های دولتی.
استفاده از صرفههای مقیاس از طریق تعیین مقیاس بهینه تولید در صنایع مقتضی.
توسعه شبکه و خوشههای صنعتی.
توسعه صنایع بستهبندی مواد غذایی و کشاورزی.
تعریف و اجرای استانداردهای لازم برای واردات فناوری و به روز آوری آنها.
توسعه پیمانکاریهای فرعی بین واحدهای کوچک و مکمل صنایع بزرگ.
استفاده از صرفهجوییهای مقیاس در فرایند تأمین.
راهبرد شماره(۳)
« حمايت از ارتقاء كيفيت و بهره وري در تعاونيها »
اهداف:
كمك به اخذ استاندارد هاي بين المللي و پياده سازي سيستمهاي مديريتي نوين در تعاونيها.
كمك به استقرار چرخه بهره وري در شركتهاي تعاوني.
اجراي نهضت كاهش قيمت تمام شده در تعاونيهاي توليدي.
كمك به راه اندازي و ايجاد و تجهيز واحدهاي تحقيق و توسعه (R&D) در تعاونيها.
كمك به تجهيز واحدهاي كنترل كيفيت و آزمايشگاهي و كاليبراسيون در تعاونيهاي توليدي.
پيگيري اخذ استانداردهاي ملي اجباري و اختياري توسط تعاونيهاي توليدي.
راهبرد شماره(۴)
«تقویت بازار وتوسعه فضای کسب وکار»
اهداف راهبرد:
طرح تعاون مهر زوجهای جوان(تامین کالاهای ایرانی جهیزیه نوعرسان).
كمك به زنجيره اي كردن فروشگاههاي تعاونيهاي مصرف.
كمك به اصلاح و بهبود شبكه توزيع.
کمک به اخذ شناسه ملی کالا و خدمات( ايران كد) توسط تعاونيهاي توليدي.
حمایت از اجرای طرحهای بستهبندی، صنایع تکمیلی و تبدیلی.
طرح جامع توسعه تجارت الکترونیک در تعاونیها.
برگزاري نمایشگاهها(مجازی، فصلی، دائمی و خارج از کشور).
برند سازی در تعاونیها.
تقویت اتحادیههای تخصصی.
حمايت از ايجاد و توسعه بازار میوه و ترهبار و عرضه محصولات کشاورزی تعاونيهاي توليدي.
کمک به احداث بازارچههای شیلاتی در ۷ استان ساحلی کشور.
راهبرد شماره(۵)
«افزایش توان تولیدی تعاونیها »
هدف: افزایش توان تولیدی
کاهش مدت دوره سازندگی طرحها و سرعت بخشیدن به اتمام فاز اجرایی طرحهای در دست اجرا در کنار به بهره برداری رسیدن طرحهای نیمه تمام تعاونی .
اطمینان از مصرف منابع و تسهیلات اعطایی به تعاونیهای در دست اجرا و سرعت بخشیدن به اجرای تعاونیهای در دست اجرای تعاونیها و استفاده بهینه از منابع و امکانات و سرمایه گذاری انجام شده در تعاونیهای تولیدی.
اصلاح نظام بهره برداری از منابع آب و بکارگیری شیوه های مدرن آبیاری تحت فشار.
تشکیل تعاونیهای گل و گیاه و محصولات خارج از فصل و بکارگیری سیستم های نوین پرورش گیا هان در گلخانه.
توسعه هدفمند باغات در مناطق با مزیت نسبی؛ جایگزینی ارقام با ویژگیهای برتر؛ رعایت الگوی کشت و تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر.
ارتقاء شاخص های ضریب و درجه مکانیزاسیون کشاورزی با هدف بهبود کمی و کیفی تولید .
افزایش ضریب نفوذ ماشینی کردن تولید محصولات کشاورزی.
افزایش تولید با افزایش سطح زیر کشت و افزایش مقدار تولید در واحد سطح .
ایجاد رغبت و جذابیت برای انجام کار کشاورزی با استفاده از کاهش سختی کار.
کاهش نیروی کارگری ؛ انجام بموقع عملیات کشاورزی و کاهش هزینه ها.
افزایش ایجاد فرصت شغلی.
تهیه گزارشات تخصصی جهت ارائه به مراجع ذیربط برای رسیدن به افزا یش سهم بخش تعاون در اقتصاد کشور به ۲۵ درصد تا پایان سال ۱۳۹۳ بر اساس اصل ۴۴ قانون اساسی.
ایجاد تعاونيهای تولیدی و ايجاد اشتغال مولد.
راهبرد شماره (۶)
فرهنگ سازي مصرف كالاي ايراني در بخش تعاون
اهداف:
افزایش توانمندی منابع انسانی تعاونیهای تولیدی
ارتقاء سطح دانش فنی مدیریتی تعاونیها
كمك به توسعه مديريت ودوره هاي آموزشي
ترویج وتوسعه فرهنگ کار وتعاون
ارتقاي دانش فنی نیروی انسانی مولد در تعاونیها
ترویج وتوسعه مصرف کالا در بخش تعاون.
بدون شك اجراي كامل فعالیتها و برنامه های متصوره در تحقق راهبردهای فوق الذکر مي تواند باعث ارتقاء و توسعه فعالیتهای تولیدی با تاکید بر صنعت و معدن و کشاورزی در بخش اقتصادی تعاونی شود. البته اين امر مستلزم تلاش و همكاري تمامي دستگاههاي اجرايي و تخصصي و حمايتي جهت تسهيل؛ بهبود و ارتقاء شرايط مطلوب كسب و كار و تامين منابع اعتباري مورد نياز اجراي برنامه مذکور است.
یادداشت* غلامحسین حسینی نیا مشاور اتاق تعاون ایران
دانشیار و رییس دانشکده کارآفرینی دانشگاه تهران
https://iccnews.ir/?p=24629
